10/31/16

Frá monument til ambient

Plátuhúsin til Brian Eno: Music for Airports - Ambient 1.
Eg luttók í paneli á LISA ráðstevnuni "Listapolitikkur í Føroyum" í Sjónleikarhúsinum leygardagin 29. okt. Kjakevnið var "List í almenna rúminum" og hinir panellutakarnir vóru Meduna Dalsgaard, arkitektur og Hansina Iversen, listakvinna. Hetta var mítt upplegg til kjakið:

Monument: ein obeliskur, standmynd ella bygningur, ið verður reist til minnis um ein persón, eina hending, ella til tess at hátíðarhalda eitthvørt. Úr latíni: “monumentum”, úr monére - at minna á, áminna - at ráða, ráðgeva.

Ambient: úr latíni, “ambiens”og “ambire” = “at ganga runt um”.
Sprotar tú “ambient” fært tú umhvørvis-, umfevnandi, sum ringir seg um, sum liggur kring um.

Hví hugsi eg um monumentir í sambandi við evnið “List í almenna rúminum”? Jú, nú er tað so, at vit búgva beint við Gripsheygg, og hava tískil frítt útsýni niðan á Kongaminnið. Í 2011 var ráðstevnan “Millum Kongaminnið og Kitsch”, og hon snúði seg júst um “list í almenna rúminum”. Kongaminnið stendur framvegis á sama heyggi, har tað hevur staðið síðani 1882 sum eitt monument. Til áminningar. Um fyrstu donsku kongavitjan í Føroyum. Tað er so tað sum tað er, men formurin - obeliskurin - er klassiskur, fornur, og stavar frá gamla Egyptalandi. Tað er tíðarleyst og hugtakandi onkursvegna.

Hví hugsi eg um “ambient” í hesum samanhangi? Tá eg hugsi um list í almenna rúminum, so hugsi eg gjarna um okkurt materielt og visuelt - helst okkurt, ið hevur við myndlistina at gera. Okkurt, ið tolir veður og vind, sum tú kanst høgga úr einum steini. Standmyndir og tílíkt. Mítt fakøki er tónleikurin, ella orðað eitt sindur breiðari: tað auditiva. Ljóð. Hvørji ørindi hevur ljóð í listini í almenna rúminum? Akustikkur hevur eitt greitt funktionelt brúk í t.d. arkitekturi, har tú kanst definera og betra um akkustikkin í einum høli ella dempa óljóð frá trafikki í einum ávísum almennum rúmi við at gera neyðugu tillagingarnar. Men tankin um at leggja ljóð afturat - at avspæla ella elva til ljóð - til tess at skapa ella leggja afturat einum almennum rúmi, er rættiliga óroyndur.

Tá eg hugsi “tónleikur í almenna rúminum”, so eru verk hjá enska tónleikaranum og listamanninum Brian Eno eitt tað fyrsta, ið rennur mær í huga. Hóast hugtakið “ambient” sum áður nevnt hevur fornan uppruna, kenna vit tað best frá Brian Eno, sum í 1978 útgav plátuna Music For Airports við undirheitinum Ambient 1. Í húsatekstinum til plátuna lýsir Eno ambient tónleik sum “umhvørvistónleik” og “tónleik, ið hýsir nógvum ymsum lurtihættum, - tónleikur, ið kann ignorerast og sum eisini kann vera áhugaverdur.” Endamálið við ambient tónleiki er at elva til eina kenslu av kvirru ella ró, at veita rúm at hugsa í. Tað var týdningarmikið fyri Eno at differentiera henda tónleik frá tí muzak og dósa- og elevatortónleiki, ið onnur høvdu framleitt frammanundan. Ørindini við ambient tónleiki vóru stutt sagt listaligari og meira hákonseptuell enn so.

Íblásturin til Music for Airports kom eftir at Eno var fastur á Köln-Bonn flogvøllinum í Týsklandi miðskeiðis í 70’unum. Ætlanin við Music For Airports var, at tað skuldi spælast sum eitt framhaldandi loop á einum flogvølli. Hetta hendi eitt skifti í 1980, tá róligu og ambientu bandloopini á Music For Airports vóru installeraði í einum terminali á LaGuardia flogvøllinum í New York. Ambient hevur síðani 70’ini spjatt seg til at vera nýtt sum hugtak innan alsamt fleiri listagreinir, innan estetikk og so smátt innan ymisk ástøði eisini.

Fyri at venda aftur til Kongaminnið og tað monumentala, so meti eg, at júst hetta hevur eyðkent nógva list í almennum rúmum í Føroyum. Talan er mangan um standmyndir, ið eru ítøkiligar og monumentalar og hava við fortíðarminni at gera. Ein feril av tí folkloristiska hongur uppi við, ja ofta er fitt av folkloristikki vavt uppí - sagnir, tað siðbundna, siðir og serstakir persónar av søguligum týdningi, helst navngivnir menn og ónavngivnar, naknar kvinnur.

Tankin handan slíkar standmyndir tykist vera eitt ynski um at styrkja um fatanina av fólki og landi - av tí sum vit hava til felags, av tjóðini, av tjóðskaparliga og etniska felagsskapinum og tess uppruna í tí premodernaða. Eisini hóast hesin uppruni er konstrueraður og verður tvíhildin um í seinmodernitetinum. Monumentir og standmyndir hava mangan ein greiðan tjóðskaparligan dám, og hetta er ein arvur frá nationalismuni, ið tók seg upp í 18. og 19. øld. Ofta hongur ein rættiliga tungur tjóðskaparligur súmbolikkur uppi í standmyndum. 



Í hesum samanhangi er tað ikki sørt, at ein kundi hugsað sær nýhugsan og meira pláss fyri tí ambienta. Minni monumentalt, meira abstrakt. Minni áminning og tungan súmbolikk. Meira av tí ambienta, umfevnandi og objektleysa. Meira av ljóðlist, ljóðinstallatiónum og ljóðfyribrigdum í almenna rúminum, og hetta fevnir ikki bert um ljóð, men eisini um t.d. ljós, ljóslist, ljósinstallatiónir o.s.fr.

Hóast eg tosi vegna tónleikin mugu míni ørindi helst skiljast breiðari enn bara sum umboðandi tónleikin og tað auditiva. Grundleggjandi snýr hetta seg um ein ambientan hugburð, har vit duga at síggja list í almenna rúminum sum nakað umfevnandi. Hesin hugsunarháttur kann brúkast sum ein lopfjøl til at síggja listaverkið í veruligum samspæli við tess umhvørvi. At listaverkið er umhvørvið og øvugt, at umhvørvið er listaverkið.

10/15/16

Millum skil og óskil

"...there is in the life of a collector a dialectial tension between the poles of disorder and order." -Walter Benjamin.

Myndina omanfyri tók eg í dag. Onkuntíð er gott at flyta eitt sindur um í plátusavninum, og viðhvørt skulu pláturnar av hyllini og út á gólvið at liggja eina løtu. Á henda hátt kanst tú síggja og fata vavið í savninum. Totalitetin í tí. Hetta riggar serliga væl leygardagar, og ongantíð betur enn tá tín yndistónleikari vísir seg eisini at vera tín yndisrithøvundur.

Myndin er av Bob Dylan plátunum í savninum. 30 í tali, og tað gongur sum kunnugt upp í 6, so tað var akkurát fyri at leggja tær í ein fýrkant. Í roynd og veru eru tær 33 í tali, tí nakrar av teimum elstu eigi eg tvinni eintøk av, eitt í mono og eitt í stereo (The Freewheelin' Bob Dylan, Highway 61 Revisited og Blonde on Blonde). Tað vil so vera.

Hetta er ikki eitt fullkomið Bob Dylan savn, tí maðurin hevur sum kunnugt útgivið 37 studioplátur, umframt alt hitt. 27 studioplátur eru á myndini, so har resta 10 í enn, og eisini er onkur savnspláta og livepláta komin uppí hópin millum ár og dag. Tað er gott at vita, at har restar nakað í enn. Onki er so keðiligt sum at koma á mál. Sum savnari snýr tað seg líka nógv um prosessina sum úrslitið (tak meg ikki í tí, men rokni við at hetta eisini ger seg galdandi hjá Bob sum listafólki).

Eg havi t.d. ongantíð keypt nakra Dylan plátu á netinum og havi sjáldan gjørt mær dælt av bokssettum. Við The Original Mono Recordings sum greiðum undantaki, men hana fekk eg í gávu. Tað var dagur í viku! Tað besta er at fara í handlar at leita og finna. Húsarnir á myndini omanfyri innihalda eina stóra og kompleksa mongd av minnum, og tað er at fegnast um.

Nú tá tað frættist, at Bob hevur fingið Nobelprísin fyri bókmentir, fór eg í holt við at lurta. Onkur raðfylgja skuldi finnast, og tað bleiv til kronologiskt aftureftir. Tvs. byrjað var við plátuni ovast til høgru og endað verður við plátuni niðast til vinstru. Eri í løtuni staddur miðskeiðis í gospel tíðarskeiðnum, tvs. Saved frá 1980. Tað var árið, tá eg var føddur og tað finnast tvær ekstremt góðar bootlegs frá Massey Hall í Toronto í 1980.

Gospel trilogiin telur Slow Train Coming (1979), Saved (1980) og Shot of Love (1981). Um onkur hevði kravt meg eftir einum yndis Bob tíðarskeiði, so hevði eg kanska valt gospel tíðarskeiðið. Tað er lovsangstónleikur, ið eg ikki fái vaml av, líkamikið hvussu nógv eg lurti.

Tillukku Bob.

10/3/16

Steve Reich 80 ár

Í dag fyllir amerikanska tónaskaldið Steve Reich 80 ár. Ellivu ferðir havi eg bloggað um hann síðani hesin bloggurin byrjaði í 2009 (tólv ferðir um vit telja aktuella bloggin við). Tað er relativt ofta, og gevur honum plasering í topp fimm yvir mest umrøddu tónleikanøvn á Heilabrim:

1. Kraftwerk (17 ferðir)
2. Bob Dylan (16 ferðir)
3. U2 (16 ferðir)
4. Radiohead (11 ferðir)
5. Steve Reich (11 ferðir)
(Steve Reich og Radiohead deilast sostatt um 5. plássið, og tað gevur meining, tí tey bæði nøvnini hava verið felags um eina útgávu).

So er spurningurin hví eg havi bloggað so ofta um Steve Reich? Tað eru longu sjey ár síðani at ein vinmaður og lestrarfelagi á tónleikavísindi gjørdi meg varhugan við fantastiska hugtakandi verkið Music For 18 Musicians. Hetta var á heysti í 2009, og vit gingu á 3. lestrarhálvu á bachelorinum. Um tað mundið var eg nógv upptikin av sambondum millum populertónleik og nýggjari kompositiónstónleik, t.e. tónsetingarlist (eri fyri sovítt upptikin av tí enn). Hevði tá skrivað eina uppgávu um sambondini millum Kraftwerk (sí nr. 1 omanfyri) og Karlheinz Stockhausen (ikki í topp 5, men kortini bloggaður um 6 ferðir, so heilt eiðasørt er tað ikki), og tað var bara okkurt við Music For 18 Musicians, ið bergtók.
Music For 18 Musicians í upprunaútgávu á ECM (1978).
Steve Reich verður sæddur sum ein av amerikansku tónlistarligu minimalistunum í 20. øld. Hinir eru La Monte Young, Terry Riley og Philip Glass. Fýra sera ymisk tónaskøld, ið kortini eru vorðin flokkaði undir sama heiti. Amerikonsku minimalistarnir brutu frá atonalu evropeisku serialismuni, ið Stockhausen og aðrir arbeiddu við aftaná kríggið. Har evropeiska tónsetingarlistin royndi at sleppa sær úr tonala haftinum, royndu minimalistarnir at stýra aftur á beint onkursvegna. Tó í teirra egnu minimalistisku útlegging av tonaliteti (í roynd og veru hevur sumt av tónleikinum hjá Philip Glass og Steve Reich minst líka nógv maximalistisk sum minimalistisk eyðkenni, men tað er eitt annað kjak). Reich lýsir væl støðuna í hesum sitatinum:

“Stockhausen, Berio and Boulez were portraying in very honest terms what it was like to pick up the pieces of a bombed-out continent after World War II. But for some Americans in 1948 or 1958 or 1968 – in the real context of tail-fins, Chuck Berry and millions of burgers sold – to pretend that instead we’re really going to have the dark-brown angst of Vienna is a lie, a musical lie.”

Í Music For 18 Musicians verður klassisk instrumentering nýtt til at framføra meditativan og flótandi tónleik, ið er tonalt funderaður og byggir á rútmiska repetitión. Millum eyðkennini eru konsonantir harmoniir, stabilur pulsur og endurtøka av einstøkum frasum/motivum/figurum. Tað er okkurt við hesum verkinum, ið røkkur langt útum klassisku konserthøllina, og tað hevur eyðkenni í felag við eitt nú nýggjari elektroniskan dansitónleik sum techno og house. Eysturlendskur tónleikur frá t.d. India, har tíð og teleologisk framgongd ofta hava ein øðrvísi týdning enn í vesturheiminum, renna einum eisini í huga.
Music For 18 Musicians í endurútgávu á plátufelagnum Nonesuch (1998) sum í næstum útgevur Confessions hjá Teiti Lassen og Nico Muhly.
Tað fyrsta eg kom at kenna MF18M var endurinnspælingin á plátufelagnum Nonesuch frá 1998. Tó kemst ikki uttanum fruminnspælingina við Steve Reich and Musicians, ið var útgivin á plátufelagnum ECM í 1978. Hevði tað frægd at hoyra verkið framført live longu í juni 2010, tá ensemblið Reumert & Friends framførdu tað á Athelas New Music Festival í Keypmannahavn. Hetta var fyrstu ferð at verkið var framført í Danmark. Í 2013 var tað framført av ensemblinum Ekkozone á Roskilde Festival. Fekk ikki verið har, men tað frættist at framførslan var ein stór suksé. Tí trúgvi eg væl.

Eftir at hava gravað meg niður í MF18M, var tað skjótt at eg kastaði meg yvir onnur verk hjá Reich. Serliga tey, ið komu áðrenn, og fyri ein part tey, ið komu aftaná. Í 60'unum arbeiddi Reich við tape music, tape loops og phasing teknikki. Hugskotið kom eftir at hann hevði  uppdagað og dyrkað tónleik hjá einum øðrum minimalisti, nevniliga Terry Riley (bloggaður um tvinnar ferðir, hevur uppiborið fleiri bloggar!)

Reich var við til at frumframføra In C hjá Terry Riley, og heintaði sær íblástur hagani til síni egnu verk. In C er eyðkent av einstøkum frasum ella motivum, ið vera framførd so líðandi og skapa eina flótandi og elastiska heild. Har Riley var meira fríur og hippie kendur í síni tilgongd var Reich miðvíst metodiskur, og legði seg strangliga eftir at menna eina konseptuella líðandi tilgongd, ið skuldi hoyrast aftur í tónleikinum. Tað sigst, at Riley seinni angraði at hann ikki sjálvur hevði gagnnýtt hetta potentiali, tá hann hevði møguleikan.
Early Works tekur samanum fyrstu eksperimenterandi árini.
Líðandi tilgongdin hjá Reich úrslitaði fyrst í tvinnum hugtakandi band verkum: It's Gonna Rain (1965) og Come Out (1966). Reich uppdagaði phasing teknikkin av tilvild, tá hann arbeiddi við band loopum. Hann legði merki til hvussu tvey identisk bond, ið vóru spæld um somu tíð á tveimum ymiskum bandupptakarum so líðandi fluttu seg út av fasu við hvørt annað, tí annar bandspælarin mól eitt lítið sindur skjótari enn hin. Hetta førdi við sær eina effekt, har semantiski týdningurin í upptøkunum so líðandi var skiftur út við ein meira klangligt grundaðan týdning.

Henda phasing teknikk flutti Reich síðani yvir á hondspæld ljóðføri. Fyrst á tvey klaver við hugtakandi verkinum Piano Phase (1967), og seinni yvir á onnur ljóðføri sosum violin (Violin Phase, 1968) og percussion (Drumming, 1971). Í manifestinum Music As A Gradual Process frá 1968 greiðir Reich nærri frá síni phasing tilgongd. Music For 18 Musicians var í grundini eitt brot við tað strangu og hoyrbaru "phasing" tilgongdina, ið eyðkendi undanfarnu verkini. Um sama mundið kom hitt somuleiðis hugtakandi Music For Mallet Instruments, Voices and Organ, ið minnir rættiliga nógv um MF18M.
Different Trains (1988).
Í 1980'unum tók Steve Reich sín jødiska uppruna upp til viðgerðar í verkum sum Tehilim (1981) og Different Trains (1988). Serliga tað seinna verkið er hugtakandi. Eg bloggaði um verkið í 2010, og loyvi mær at endurtaka: "Hetta at taka vokalin og separera hann frá semantiska týdninginum minnir meg eitt sindur um Different Trains hjá amerikanska Steve Reich. Verkið er frá 1988, skrivað fyri strúkarakvartett og band/tape og í trimum pørtum:

America-Before the War (movement 1)
Europe-During the War (movement 2)
After the War (movement 3)

Reich var smádrongur undir 2. veraldarbardaga, og tá plagdi hann at ferðast við toki millum New York og Los Angeles, tí foreldrini vóru fráskild, og búðu í hvør sínum býi. Reich er av jødiskari ætt, og seinni fór hann at hugsa um at um hann hevði búð í Europa heldur enn USA hesi árini, so hevði hann kanska ferðast í Holocaust tokum, tvs. tokum, ið koyrdu jødiskar fangar til týningarlegur.

Í verkinum nýtir Reich samrøður við fólk, ið tosa um tað at koyra í toki. Í fyrsta parti um tað at koyra í toki í USA áðrenn kríggið, í næsta um at koyra í toki í Evropa undir krígnum, og síðani um at koyra í toki aftaná kríggið. Eitt áhugavert við hesum er, at Reich nýtir tosandi røddirnar sum grundarlag fyri melodiskum tilfari. Tá vit tosa vanligt eru tónar í røddum okkara, og arbeiðir Reich við hesum í verkinum. Hóast tok og tokferðir, USA/Evropa og ræðusøgan um kríggið og Holocaust er "bakgrundsteppi" fyri verkið, so snýr ítøkiliga nýtslan av tosandi røddunum seg fyrst og fremst um teirra fonetiska virði, og síðani um teirra semantiska virði."

Different Trains var framført av Kronos Quartet, og á somu útgávu finnur ein hitt vakra verkið Electric Counterpoint fyri elektriskan gittar. Tað er framført av Pat Metheny. Jonny Greenwood úr Radiohead gjørdi eina áhugaverda tulking av verkinum á útgávuni, ið eg leinkjaði til omanfyri. Sostatt eru vit komin aftur til byrjanina.

Tað eru sjey ár síðani eg kom at kenna tónleikin hjá Steve Reich, og í dag fyllir maðurin 80. Nógv av tí sum hann hevur gjørt ber tó brá av eini elastiskari tíðarfatan, og eitt verk sum Music For 18 Musicians er av sonnum tíðarleyst! Tillukku við degnum.

Her er ein kronologiskur playlisti við nøkrum av tí besta hjá Steve Reich:

9/27/16

Listakvinnan Beyoncé

Plátuhúsin til Beyoncé: Lemonade (2016).
Í juli mánaði var eg í ÚF og tosaði við Eir Nolsøe um Beyoncé. Eitt stak áhugavert evni eftirsum Beyoncé er eitt spennandi listafólk og eitt mentanarligt ikon. Í samrøðuni tosa vit mest um leiklutin hjá Beyoncé sum ímynd av altjóða feminismu og rættindum hjá svørtum kvinnum. Her er eisini veruliga nógv at tosa um. Av tí at hetta við ímyndum og fyrimyndum fylti nógv í viðgerðini, komu vit ikki inn á eina veruliga viðgerð av sjálvum tónleikinum. Tískil nakrir uppfylgjandi tankar.

Viðvíkjandi atfinningum av tónleikinum hjá Beyoncé havi eg serliga bitið merki við tríggjar tættir:

1. Ein øvugtur Bob Dylan
Tað verður ofta sagt um Bob Dylan, at hann "ger góðar sangir, men dugir ikki at syngja" (hetta haldi eg persónliga er nakað fjas). Stundum hoyrist tað øvugta um Beyoncé. "Góð rødd, men løgini nytta ikki". Ørindini eru tey somu: at separera rødd og lagasmíð. Haldi ikki, at hetta førir til eina betri fatan av artistinum.

2. "Hon skrivar ikki sínar egnu sangir"
Hetta koma vit eitt sindur inn á í samrøðuni omanfyri, tá eg tosi um kvinnuligar autørar. Havi eisini skrivað um hesi viðurskifti í greinini "Rockdrongur ella poppdiva? - um kynsleiklutir í populertónleiki".
Stutt sagt, so meti eg, at Beyoncé er ein autørur. Vit hava ongan trupulleika við at fata Hitchcock filmar sum Hitchcock filmar. Eisini hóast hann ikki hugdi í myndatólið og lat onnur um tekniska partin. Tí átti tað ikki at verið nakar trupulleiki at hugsa um Beyoncé sangir sum Beyoncé sangir og Beyoncé plátur sum Beyoncé plátur.

At blíva við at snakka um egnar og aðrar sangir út frá onkrum romantiskum ideali um listafólk er nokkso tunt. Hvat við Tin Pan Alley? Hvat við Billie Holiday, Frank Sinatra og Elvis, ið ikki vóru sangskrivarar men kortini dugdu at búgva í einum sangi sum ongin annar? Hvat við alskyns popptónleiki, ið er studioframleiddur gjøgnum áratíggjuni? Hvussu nógv hava ikki verið inni yvir tónleikinum áðrenn hann kom út?

Til samanberingar er Beyoncé faktiskt samhøvundur á flestu sangunum, ið eru á hennara plátum. Men tað er ikki poengið. Poengið er, at um Beyoncé velur at samstarva við eina røð av framleiðarum, so er tað tí at hon hevur tikið avgerðina um tað. Hon hevur eisini drigið onkran dugnaligan og slóðandi framleiðara fram í ljósmálan, t.d. Boots. Kortini hevur hon síðsta orðið at skula hava sagt. Tað er sjálvsagt.
 
3. "Hetta er ikki ein sangur? Hvar er niðurlagið?"
Hóast slíkir spurningar kunnu tykjast eitt sindur óupplýstir við fyrsta eygnabrá, so hoyra teir avgjørt til tann mest áhugaverda av teimum trimum nevndu tættunum. Hetta er ein rættiliga týpisk viðmerking, og hon verður sum oftast fylgd upp við eini tilsiping til løg sum 'Girls (We Run This)', '7/11' ella líknandi. Altso Beyoncé løg, har áherðslan er á tað peppaða, rútmiska og minimalistiska. Tað er sum um fólk hava hug at spyrja "Hvar er lagið? Hvar er tann góði melodiurin?"

Spurningurin er, hvørji parametrini eru fyri einum góðum popplagi?

Mær dámar t.d. væl, at Beyoncé altíð hevur stýrt uttanum svenskarapopp í sínum framleiðslum. Minnist eitt paneltiltak um tónleikavinnu í Norðurlandahúsinum í 2004, har ein publishing svii tók nakað soleiðis til: “í Svøríki hava vit altíð dugað væl at taka tónleik hjá øðrum mentanum til okkum og spýta hann út aftur í popp hami” (endurgivið eftir minninum).

Hann skemtaði eisini við, at tá vóru tey bangin fyri, at Max Martin skuldi fara til USA, tí so fór hann at hoyra ordiligt r’n’b! Í løtuni sat hann í Svøríki og helt seg gera r’n’b, og hetta var frálíkt, tí tað sum hann gjørdi var í grundini meginstreyms hittlistapoppur. Alt gott um Max Martin og co. - dygdirnar og melodiska svenska tevið fornokta seg ikki - men tað verður ov einsháttað um allur poppur ljóðar av sama háttalagi og somu fólkum.
Plátuhúsin til Beyoncé: BEYONCÉ (2013)
Heldur enn at gera sum hini og alliera seg við mest uppløgdu hittmakarar fer Beyoncé aftur til sítt upphav. Hennara popptónleikur tekur nevniliga støði í afrikanskt-amerikonskum tónleiki sum r'n'b, hipp hopp, trap, bounce, soul, funk v.m. Hetta ger seg serliga galdandi á trimum teimum seinastu útgávunum 4 (2011), BEYONCÉ (2013) og Lemonade (2016). Her sæst ein vaksandi tónlistalig, tekstlig og visuel áherðsla á afrikanskt-amerikanska upphavið. Framleiðararnir, ið hon arbeiðir saman við, eru í flestu førum amerikanskir og ofta eisini av amerikanskt-amerikanskum uppruna.

Í afrikanskt-amerikanskum tónleiki hevur áherðslan á rútmur, beats og "signifyin'" líka stóran týdning sum vesturlendsk "hvít" parametur sum melodiur og harmoniur. Eitt sindur groft sagt innihalda útgávurnar hjá Beyoncé bæði drøgini: løg við “klassiskum” melodiskum dygdum og vers/niðurlag bygnaði, og so løg, ið leggja meira dent á ein rútmiskt drivnan stíl við íblástri úr minimalismuni innan hipp hopp, har rødd og beat eru tað berandi.

Fyri hvønn 'Formation' finnir tú ein 'All Night', fyri hvønn '7/11' ein 'Superpower', fyri hvønn 'Run The World (Girls)' ein '1+1', fyri hvønn 'Radio' ein 'Halo' o.s.fr. Og so eru tað sjálvandi eisini nógv løg, ið innihalda bæði tað "klassiska" og tað beat orienteraða í einum, t.d. 'Single Ladies (Put A Ring On It)' og 'Drunk In Love'.

Á triðju útgávuni I Am...Sasha Fierce (2008) tematiserar Beyoncé júst hetta tvíbýti millum melodiska sangskriving og rútmiska peppan við at deila útgávuna upp í tvær fløgur: eina balladudrivna "I Am..." helvt og eina uptempo "Sasha Fierce" helvt.  I Am…Sasha Fierce var annars higartil seinasta útgávan, ið førdi fleiri Billboard topp 10 plaseringar við sær. Tær tríggjar útgávurnar, ið eru komnar síðani, hava ikki bert lagt áherðslu á afrikanskt-amerikanska upphavið men vísa eisini, hvussu Beyoncé hevur flutt seg frá at vera ein “singles artist” til at vera ein “album artist”.

Tvær tær seinastu útgávurnar hjá henni eyðmerkja seg júst sum sterkar heildarstaðfestingar, har alt gongur upp í eina hægri eind. Á eldru útgávunum finnur ein hinvegin sterk stakløg og heldur misjavnar heildarstaðfestingar. Tað er listaliga áhugavert, at hon tilvitað hevur valt at flyta fokus frá stakplátu hittlistunum til heildarstaðfestingar. Vit tosa um eina av heimsins størstu superstjørnum, og Billboard stakplátuplaseringar hava heilt einfalt ikki verið ein týdningarmikil partur av líkningini í yvir fimm ár.

Vert er at hava í huga, at hon ger hetta á einum altjóða kommersiellum støði, har risaupphæddir eru uppá spæl. Tað er ikki bara sum at siga tað og í grundini rættiliga djarvt. Yrkisleiðin sum heild er eisini áhugaverd. Fyrstu árini við Destiny's Child og sum solo artistur stóð hon í skugganum av manager pápanum Matthew Knowles, men sum frá leið kvetti hon professionellu sambondini við pápan, tók sakirnar í egnar hendur, og í dag er hon bossur í biksini.

Nú skal alt kortini ikki vera tey beru lovorð. Er tað nakað, ið hevur atfinning uppiborið, so er tað útgávuhátturin kring seinastu útgávuna Lemonade. Í kjalarvørinum av "exclusive" rákinum seinasta hálva annað árið, har víðagitnir popp artistar gera eksklusivar avtalur við einstakar stroyming plattformar, var Lemonade í fyrsta umfari bert tøk á TIDAL, ið hon eigur saman við manninum Jay-Z og øðrum.

Seinni er útgávan komin á t.d. iTunes, men framvegis er hon ikki at finna á mest brúktu stroyming plattformunum Spotify og Apple Music. Hetta at gera "exclusive" avtalur er eftir mínum tykki eitt kontraintuitivt og regressivt rák, ið stríðir ímóti hvussu tónleikaútbreiðsla hevur ment seg seinastu 10 árini. Ein "exclusive" úrslitar kanska í fyribils glinti á kistubotninum, men tað økir ikki um medvitið fyri tínum tónleiki úti í kollektivu poppmentanarligu tilvitskuni. Droppa tað.

Fyri at venda aftur til Beyoncé sum ímynd og fyrimynd, so tók amerikanski filmsleikstjórin Michael Moore væl samanum á sín speirekandi hátt í greinini "5 Reasons Trump Will Win", ið er ein retorisk roynd at reka dovnar demokratar á val. Undir orsøk nr. 2 "The Last Stand of the Angry White Man" skrivar hann:
"Our male-dominated, 240-year run of the USA is coming to an end. A woman is about to take over! How did this happen?! On our watch! There were warning signs, but we ignored them. Nixon, the gender traitor, imposing Title IX on us, the rule that said girls in school should get an equal chance at playing sports. Then they let them fly commercial jets. Before we knew it, Beyoncé stormed on the field at this year’s Super Bowl (our game!) with an army of Black Women, fists raised, declaring that our domination was hereby terminated! Oh, the humanity!"
Sum sterk, sjálvstøðug og svørt kvinna setur Beyoncé sjálvsagt sítt kynspolitiska frámerki á bæði poppmentan og mentan sum heild. Í samrøðuni nevni eg Billie Holiday, Nina Simone og Aretha Franklin sum møgulig fordømi fyri Beyoncé, hóast hon er eitt eindømi í tann mun hon ger tað hon ger í einum altjóða superstjørnu meginstreyms høpi. Gloymdi tó at nevna tvey onnur viðkomandi fordømi úr tónleikasøguni, nevniliga dansarinnuna, sangarinnuna og sjónleikarinnuna Josephine Baker og sangarinnuna Bessie Smith. So er tað ikki eftir.

Um tú ikki hevur lurtað eftir samrøðuni omanfyri, so viðmæli eg tað. Har koma vit meira inn á hetta ymiska. Tónleikin finnur tú á t.d. Spotify, og Lemonade er á TIDAL ella á øðrum talgildum stað, tað verið seg lógligt ella ei. Niðanfyri nakrar videoir, ið knýta seg at seinastu útgávuni.





9/12/16

Tilskilaða fyrningin


Mikudagin í farnu viku kunngjørdi Apple sína nýggjastu snildfon, iPhone 7. Ein avgerandi broyting hesuferð er, at 7'arin ikki fer at hava nakað sjálvstøðugt ljóðstikk (audio jack ella mini jack). Ístaðin skulu oyrabúffar/oyrafonir framyvir setast til Apple Lightning sambindaran, ið higartil mest hevur verið nýttur at løða telefonina. Her skal viðmerkjast, at ljóðstikk tøknin er eini 140 ára gomul og mini jack er eini 50 ára gamalt. Eisini skal undirstrikast, at henda tøkni er ídnaðarligur standard innan ljóðtøkni. At strika ljóðstikkið er sostatt at strika standardin.

Tá fyrstu frænirnar frættust um hesa broyting í november 2015, vóru reaktiónirnar sterkar. Ein #savejack umsókn innsavnaði 200.000 talgildar undirskriftir, meðan onnur vóru meira líkasæl. Nú er tað so almannakunngjørt, at Apple fremur hesa broyting. Og aftur eru summi ímóti, meðan onnur eru meira líkasæl, og so eru tað tey, ið sipa til tøkniliga menning, uppfinning og framgongd sum nakað óumberiligt.

Eg postaði tíðindini á mínum Fjesbukkuvanga við viðmerkingini "Skandala". Kanska ikki tann mest djúptøkna viðmerkingin at leggja afturat. Ymsar viðmerkingar komu í kjaktráðnum. Summar samdar við skepsisini, aðrar vístu á tøkniliga menning og so vóru onkrar, ið mettu hetta at vera grenj. Grenj haldi eg so ikki at tað kann vera. Eitt sjónarmið um samspælið millum tøkni, mentan og samfelag fær illa verið grenj. Heldur ikki um tað er eitt skeptiskt sjónarmið, ella um vit sum einstaklingar ikki fáa gjørt nakað við tær broytingar, ið fyri koma.

Gekk og hugsaði eitt sindur um hví eg hevði eina skeptiska kenslu mótvegis tíðindunum. Eftir at hava hugsað eitt sindur meira um tað, skrivaði eg hetta sum viðmerking á kjaktráðnum:

"Eg eri ikki viðhaldsfólk hjá teirri innbygdu forgeingiligheitini, ið ræður innan tech. Eitt er, at nýggj tøkni verður uppfunnin, og at tað viðhvørt gongur skjótt fyri seg. Tað er skilligt. Men henda innbygda útskiftingin av elektroniskum dimsum hevur eisini eina eyðsýnda kapitalistiska drívmegi. Tað hongur helst saman við hasum forbrenda mantra'inum um "vøkstur", ið gjørdist normur aftaná 2. veraldarbardaga. Brúka og blaka vekk, tí so fáa vit meira vøkstur. Filosofiskt, menniskjaliga og umhvørvisliga er tað skeivt. Mær dámar ting, ið hava hildið leingi. Mær dámar fólk, ið umvæla gomul ting til at halda leingi. Mær dámar ting, ið eru bygd til at vara. Eitt mini jack er tað sama sum fyri 50 árum síðani. Í mun til floppy diskin og fløguna, ið vóru á veg út, tá respektivu drivini vóru droppaði, er audio jack ein ídnaðarligur standardur, ið alskyns ljóðútgerð hevur ment seg rundanum. Men nú má tað bara víkja, tí gylta tech Eplið rullar víðari? Kanska er alt gloymt um 2 ár, men her og nú tilskili eg mær rættin til at knarra. Vøkstur, schmøkstur."

Á Facebook legði eg merki til at Erik Steinskog, lektari í tónleikavísindi, hevði lagt hesa viðmerkingina hjá Jonathan Sterne út við sitatinum:

"The answer can be summed up in two words: planned obsolescence. There is a big difference between innovation that actually represents a major technical advance, and innovation to keep people buying the same things in new packages."

Jonathan Sterne er granskari og professari í samskiftistøkni, og hevur m.a. skrivað bøkurnar The Audible Past: Cultural Origins of Sound Reproduction (2003) og Mp3: The Meaning of A Format (2012). Í greinini viðger Sterne ljóðstikk broytingina á nýggju iPhone, og hann metir hetta vera eitt greitt dømi um "planned obsolescence". Sprotin umsetur hetta til "fyrning tilskilað". Tilskilað fyrning (ætlanarfyrning?) er tá eitthvørt verður fyrnað uttan, at hetta í grundini er neyðugt. Víðari skrivar hann, at:

"Apple wants you to think of your iPhone as out of date. And they release a new phone every year and stop supporting old ones not because they need to, or because progress demands it, or because they have invented something new – but because planned obsolescence is their business model. The missing headphone jack is a reminder that there is a cost to our communication technologies being subject to fashion. It means throwing out stuff that ought to – in Apple’s words – “just work” a lot longer than it does."

Gjørdist forvitin eftir at frætta meir um hugtakið tilskilað fyrning. Á ferniseringini fyri framsýningini SPOR hjá Jóhan Martin Christiansen kom eg í prát við við vinmannin og tónleikafelagan Sakaris Emil Joensen, og evnið kom m.a. inn á nýggju iPhone broytingina. Eg nevndi hetta hugtakið um "tilskilaða fyrning". Sakaris viðmerkti, at har finst ein heimildarfilmur um evnið. Googlaði í vikuskiftinum og sí; The Lightbulb Conspiracy kom undan kavi. Filmurin snýr seg um júst tilskilaða fyrning, og liggur mín sann á Youtube.

Filmurin inniheldur m.a. eina søguliga gjøgnumgongd at tilskilaðari fyrning gjøgnum tíðirnar. Víst verður á, at tilskilað fyrning tekur seg upp í sama tíðarskeiði sum forbrúkarasamfelag og hópframleiðsla. Ljósperan í heitinum spælir ein miðsavnandi leiklut. Vit frætta m.a. um eina ljósperu í einari amerikanskari bygd, ið var tendrað í 1901 og sum lýsir enn! Lagt verður upp til, at alt var betri fyrr. Í merkingini: fyrr vóru tingini bygd til at vara. Keypti tú tær stásklæði, ja so tókst tú tey við í grøvina.

Søgan um tilskilaðu fyrningina byrjar í 1920'unum, tá sonevnda Phoebus kartellið (!) - eitt kartell av  ljósperu fabrikantum - knæsetti framleiðslu av tíðaravmarkaðum ljósperum. Hetta fyri at selja fleiri ljósperur. Ljósperur, ið lýsa í 100 ár eru jú einki serliga góðar fyri business! Hetta ljóðar ófrættakent og kanska eitt sindur konspiratiónsteoretiskt, men tað sær út til at Phoebus søgan passar. Ikki eingongd lygn:

"The thousand-hour life span of the modern incandescent dates to 1924, when representatives from the world’s largest lighting companies—including such familiar names as Philips, Osram, and General Electric (which took over Shelby Electric circa 1912)—met in Switzerland to form Phoebus, arguably the first cartel with global reach. The bulbs’ life spans had by then increased to the point that they were causing what one senior member of the group described as a “mire” in sales turnover. And so, one of its priorities was to depress lamp life, to a thousand-hour standard. The effort is today considered one of the earliest examples of planned obsolescence at an industrial scale."

Í 1932 útgav Bernard London ritið Ending The Depression Through Planned Obsolescence, har hann setti fram uppskot um at staðfesta tilskilaða fyrning við lóg. Mett verður, at hann var maðurin, ið fann uppá hugtakið. Hetta skuldi gerast fyri at fáa gongd aftur á búðskapin aftaná Wall Street krakkið í 1929. Uppskotið vann tó ongantíð frama.

Í 1950'unum kom hugskotið at fáa forbrúkararnar sjálvar at fremja tilskilaða fyrning, ikki við lóg men við eftirspurningi. Umvegis mótarák og ynski um at eiga tað nýggjasta nýggja av onkrum tók tilskilaða fyrningin dik á seg og gjørdist eitt grundarlag undir okkara forbrúkarasamfelagi.

Apple eru eisini við í filminum. Fyrsta ættarlið av iPoddum var soleiðis háttað, at battaríið helt ikki serliga leingi. Tá fólk ringdu inn og bóðu um nýtt battarí, var mælt teimum til at keypa sær nýggjan iPod ístaðin (!) Sakarmál tók seg upp, og Apple tillagaði battarílivitíðina og longdi eisini garantiina til tvey ár.

Hetta við iPhone 7 og ljóðstikkinum er sostatt ikki fyrstu ferð, at Apple er í brennideplinum, tá tað kemur til tilskilaða fyrning. Áður hevur Apple gingið undan við avtøkuni av bæði floppy disk drivinum í 1998 og CD drivinum fyri nøkrum árum síðani. Munurin hesuferð er, at ljóðstikkið ikki er á veg út. Tað var floppy diskurin á sinni, og tað var fløgan eisini, men ljóðstikkið er sum áður nevnt ídnaðarligur standard og verður nýtt til alt møguligt.

Kortini eru tað summi, ið meta, at ljóðstikkið skjótt verður søga, og at Apple aftur hesuferð markar seg við at tora at ganga á odda. Hesi halda, at vit skjótt fara at flyta okkum uppaftur longur inn í talgildu tónleikalurtingina við tráðleysum oyrabúffum. Tráðleysa perspektivið er so avgjørt spennandi, eingin ivi um tað. So leingi sum ljóðgóðskan fylgir við. Tað eru heldur ikki øll, ið lata illa at tilskilaðu fyrningini. Marketing guru'in Philip Kotler heldur t.d. uppá at:

“Much so-called planned obsolescence is the working of the competitive and technological forces in a free society—forces that lead to ever-improving goods and services.”

Í hesum perspektivinum er sokallaða "tilskilaða fyrningin" viðvirkandi til at vit fáa betri ognarlutir, vørur og tænastur. Hóast eg hoyri speisku orðini hjá Bill Hicks fyri mær, so er eisini okkurt um tað í hesum føri. Hinvegin kemst ikki uttanum umhvørvisliga perspektivið. "Brúka og blaka vekk" hugsunarhátturin úrslitar eyðvita í eini ómetaligari mongd av burturkasti, og sum tað eisini verður tikið til í filminum omanfyri: hvussu kunnu vit hava óavmarkaðan vøkstur á eini avmarkaðari planet?

Hetta seinasta gerst pínliga grelt tá tosað verður við umhvørvisjournalistin Mike Akane úr Ghana í Afrika. Ghana er eitt stað, har farmaskip í hóptali dumpa elektroniskt burturkast, e-waste, úr vesturheiminum. Hetta var í øllum førum støðan, tá filmurin var gjørdur í 2010. Í filminum er Akane farin í hernað móti tilskilaðu fyrningini við at innsavna upplýsingar til ein dátugrunn yvir tær fyritøkur, ið tveita burtur slíkt, sum endar á strondini í Ghana.

Fyri at venda aftur til iPhone 7, so verður spurningurin um hetta fer at vera hendingin, ið hevur við sær eitt paradigmuskiftið innan oyrabúffalurting og ljóðstikk, ella um hetta fer at vera sætt sum eitt mistak. Apple tykist at hava fullvart seg hesuferð, tí við í keypinum av 7'aranum verður eitt millumstykki til tey, ið framvegis vilja brúka siðbundna ljóðstikkið. Livst so spyrst.