1/1/21

Tónleikur sum ífylla

Sendingarnar, sum hava verið í KVF í gjár 31. desember og í dag 1. januar, tala sítt greiða mál:
stórur munur er á viðgerðini av tónleiki og viðgerðini av øðrum lista- og samfelagsøkjum. T.d. megnaði sendingin Árið ið fer í mentan at siga okkum eina rúgvu um bókmentir, film og myndlist í 2020. Til samanberingar segði sendingin Sangir ið ríkaðu árið okkum heilt øgiliga lítið um tónleikaárið 2020.
 
Í fyrru sendingini hoyrdu vit hesi innsløg:
1. samrøða við bókmentafrøðing um bókaárið 2020.
2. samrøða við filmframleiðara og -frøðing um filmárið 2020.
3. samrøða við listfrøðing um listaárið 2020.
 
Og í gjár bæði sóu og hoyrdu vit sendingar um:
4. Árið, ið fór í tíðindum, og
5. Árið, ið fór í ítrótti
Í báðum førum við gestum og samrøðum innan hesi øki.
 
Havandi alt hetta gjøgnumarbeidda og seriøsa tilfar um bókmentir, film, list, ítrótt og aktuelt í 2020 í huga, var ikki frítt, at ein gleddi seg til eina ordans viðgerð av tónleikaárinum 2020. Eg meini so við, tónleikurin er jú tann listagreinin, sum fyllir nógv mest í KVF. Dagliga sendiflatan hjá stovninum hevði slett ikki borið til uttan tónleik.
 
Men hvat? Her var onki perspektiverandi tilfar borið fram á torg.
 
Í gjár fylti ein forkølað kollasja av endurnýttum Kvarnarpráti ein tíma av senditíð, og í dag fylti eitt uppaftur meira forkølað úrval av "mest spældu sangunum" ein tíma av senditíð, har tónleikasamskiparin í KVF sat og prátaði við seg sjálvan millum løgini. (So seint sum í gjár æt hesin tímin forrestin “Árið ið fer í tónleiki” sbt. skránni, men hann hevur síðani broytt heitið til hitt meira tilvildarliga “Sangir, ið ríkaðu árið").
 
Hesin seinni tímin kendist eyka grunnur, tí hann kom beint aftaná hina mikið innihaldsríku sendingina Árið ið fer í mentan. Tann sendingin hugdi útum bøgarðarnar og fekk fakfólk á gátt. Seinni tímin hugdi bert inneftir og sólaði sær í egnum "avriki".
 
Tað er óvirðiligt, at tónleikurin liggur so óviðgjørdur eftir. Har hendi ein rúgva, og kanska uppaftur týdningarmiklari: ein rúgva var avlýst! Tónleikabólkar, festivalar, fyriskiparar, forløg og bransjufólk høvdu øll truplar umstøður at virka undir í 2020. Kortini kom nógvur nýggjur tónleikur út, og tá niðurlæsingin rakti í vár, var tað í stóran mun tónleikur, ið stytti okkum um stundir. Ein rúgva av alternativum átøkum við stroymdum konsertum og tiltøkum. Bæði einstaklingar og stovnar tóku lógvatøk tónleikinum at frama. 
 
Sum heild var 2020 eitt torført og avbjóðandi tónleikaár. Júst av hesi orsøk er tað eyka svárt og skuffandi, at man ikki fær uppí lag at gera eina samanumtøku ella virðiliga viðgerð av tónleikaárinum, sum fór.
Hetta er tíverri ein afturvendandi mynd av, hvussu tónleikaligi "profilurin" hjá KVF fungerar. Sum ein almennur public service stovnur burdi hetta verið betri. Um tey, sum varða av tónleikinum í KVF ikki megna uppgávuna, kunnu onkur skikkaði setast at loysa uppgávuna.
 
---
 
P.S.: Eitt jaligt, sum hendi innan føroyskan samtíðartónleik í KVF í 2020, var sjónvarp og net sendingin “Í luftini”. Eitt upplagt samstarv millum FMX/Tónleikaútflutningsstovuna og KVF. Hetta er eyðsæð viðkomandi tilfar fyri allar partar: hyggjarin fær sítt, KVF fær sítt og tónleikalívið fær sítt.

 

12/28/20

Ársins plátur 2020

Tíðin er komin til at taka samanum ársins plátur. Hetta árið hevur verið løgnari enn ár flest, men tónleikaliga var tað á góðari leið. Hóast tónleikaídnaðurin liggur í skeljasori, vóru fleiri góðar og spennandi plátur útgivnar. Tað sigur ikki so lítið um hug, evni og tørv hjá tónlistafólkum at skapa og geva ljóð frá sær. Eg valdi at vera eitt sindur stringentur hesuferð og siga max. 20 plátur. Hetta vóru tær, sum hugtóku og fingu flest spælingar hjá undirritaða.
 
Andy Bell: The View From Halfway Down
Andy Bell - gittarleikari/sangari úr navnframa bretska shoegazebólkinum Ride, Oasis bassleikari í eitt longri tíðarskeið og síðumaður hjá Liam Gallagher í Beady Eye - hevur nú sum 50 ára gamal latið fyrstu soloplátuna úr hondum. Eitt mikið dámligt útspæl við drøgum úr psykedelia, shoegaze, dreymapoppi og motorik (krautrokkrútman). Ekkó hoyrast allan vegin úr Ride debutplátuni Nowhere (1990), sum er eitt høvuðsverk innan shoegaze. Samstundis er hamurin, so segði hann, modernaður.
 
Black Curse: Endless Wound
Uppdagaði hesa plátuna umvegis viðmæli frá Extreme Metal Voyager, sum ótroyttiliga deilir málmsviðmæli við okkum á sínum ymsu platformum. Manningin í hesum bólkinum telur m.a. limir úr Blood Incantation og Spectral Voice, og tá er gott í væntu, tí tað eru nøvn, sum stóðu fyri nøkrum av bestu málmsútgávunum í undanfarna ártíggju. Henda plátan er so avgjørt ikki nakað undantak. Kontant, náðileyst og revsandi old school death við drøgum úr black og doom - og framum alt ekstremt atmosferiskt. Koyr hesa plátuna hart frá, tá tú hevur brúk fyri at lufta út.
 
Bob Dylan: Rough And Rowdy Ways
Ársins pláta fyri mítt viðkomandi. Eingin ivi um tað. Har er eingin omanfyri og eingin við síðurnar av. Suverent og virðingarvert. Bob D. hevur lært nøkur ting við at gera Sinatra/songbook/standard pláturnar. Røddin hevur fingið nøkur løg afturat, og hann syngur heilt eminent væl á hesi plátuni. Tekstirnir eru sum vera man eitt djúpt og breitt kelduvað av víðfevnandi tilsipingum. 'Murder Most Foul' er ein ótrúligur sangur, ið kom púra óvart á í intensu og stundum nervandi lockdownkvirruni í vár. Her eru tíðarleysar og rúmar ræsur við allari 20. øld sum tematiskum og tónleikaligum bakteppi. Tónleikurin, sum Bob Dylan ger í 21. øld, hevur ein tilsipingarkarm, sum ofta er væl eldri enn tað, sum hann gjørdi í t.d. 1960-unum. Sum ljóðupptøka er hetta ein rein fragd at leggja oyru til. Ein kundi skrivað nógv og leingi um hvørja einastu av teimum tíggju skeringunum, sum mynda hesa plátuna. Eitt meistaraligt savn av sangum frá heimsins besta og higartil einasta Nobelvirðislønarmóttakandi sangskrivara.
 
Eivør:  Segl
Eivør hevur gjørt nógvar ymiskar plátur í síni yrkisleið, men hon hevur ongantíð gjørt eina desideraða poppútgávu fyrrenn nú. Gamaní hevur onkur útgáva flirtað við poppi, men Segl rakar veruliga ein tíðarinnar tóna av onkrum slagi. Fyri ein part co-framleidd í samstarvi við Dan Heath (Lana Del Rey) og við íslendska Ásgeir Trausti og norska Einar Selvik sum gestasangarum. Tekstirnir skifta millum føroyskt og enskt. Hetta er væl framleiddur, hugslagsríkur norðurlendskur poppur - døkkur í støðum, dansivinaligur í støðum, og allan vegin við máttmiklu og unikku røddini hjá Eivør sum sambindandi lið. Tað kann vera, at vit eru so von við hana, at vit ikki hugsa um tað, men Eivør syngur altso betur enn tey flestu - á heimsbasis.
 
EOB: Earth
Ed O'Brien er fjórði og næst-seinasti Radiohead limur at útgeva soloplátu (nú manglar bara bassleikarin Colin Greenwood). Sum soloartistar hava limirnir í Radiohead ymisligan mentanarligan kapital. Thom Yorke og Jonny Greenwood munnu skora flest stig á tí kontuni, meðan Phil Selway fær nøkur færri. EOB plaserar seg onkrastaðni mitt í millum. Spennandi verkætlan við spennandi fólkum, m.a. Nathan East (bass), Omar Hakim (trummur), Flood (framleiðsla), Laura Marling (sangur) og Adrian Utley (Portishead). Eitt áhugavert bland av folk og elektroniskum tónum við m.a. Madchester tilsipingum. Eg fekk hesa plátuna í føðingardagsgávu (takk Jens og Kirstin!)
 
The Flaming Lips: American Head
Eftir eitt tíggjuáraskeið eyðmerkt av eksperimenterandi tilgongdini, sum Lips av og á hava verið kendir fyri síðani 80-árini, eru teir á nýggjastu útgávuni vendir aftur til tað meira siðbundna, sangskrivandi og vekjandi huglagið, ið vit kendu teir fyri í 90-árunum og 00-unum. Sorgblíð og melodiskt fangandi útgáva, ið m.a. peikar aftur á slóð til The Soft Bulletin (1999) og Yoshimi Battles The Pink Robots (2002). Útgávur, sum longu eru tjúgu ára gamlar (hvar fór tíðin). Sterk sangskriving er sum oftast uppskriftin til okkurt, sum er haldsterkt í longdini, og hvør veit, um ikki tað eisini fer at hjálpa hesi útgávuni fram á leið, tá á stendur. Eg rokni við tí.
 
Grimes: Miss Anthropocene
Fimta studioplátan hjá kanadiska tónleikaranum Grimes er eitt slag av dystopiskari sci-fi konseptplátu um hóttandi veðurlagsbroytingar. Heitið er ein samanseting av "misanthrope" ("mannahatari/mannafíggindi") og "anthropocene" (nýggjyrðið fyri núverandi jarðfrøðiliga tíðarskeiðið, ið heimurin er í - tvs. tíðarskeiðið síðani, at menniskjan byrjaði at hava avgerandi ávirkan á jarðfrøði, vistskipanir og veðurlagsbroytingar). "Miss Anthropocene" er ímyndað sum ein veðurlagsbroytingar gudinna og eitt alter-ego hjá Grimes (Grimes sum illmenni). Og so er hetta eisini ein góð popppláta við spennandi sjangrusamansetingum og atmosferiskum elektroniskum poppframleiðslum. Á vinylútgávuni er hin frálíki nu-metal tilsipandi 'We Appreciate Power' ikki við, og tað er eitt sindur spell. Men tað er eisini ok, tí tann sangurin víkir frá restini og riggar tí best sum bonuslag á talgildu útgávuni.

Hum: Inlet

Hvussu ljóðar tónlistaliga samanrenningin millum shoegaze og stoner/doom? Eitt svar til spurningin er at seta hesa plátuna á, tí tað er júst henda forkunnuga samanrenning, sum eyðkennir hana. Gev Inlet ein kjans, lat hana skola yvir teg, so ert tú har brádliga. Glæsilig kensla. Hetta er fyrsta Hum plátan síðani 1998. Ikki at eg kendi teir tá í tíðini, men eg eri glaður fyri at hava uppdagað teir nú. Teir eru væl tyngri tónleikaliga í dag enn í sein-90unum. Har er líkasum komin meira pondus og format yvir dýpdina, og tað klæðir teimum væl.

Kaj Klein: Síðsta kvøldmáltíðin
Ársins føroyska útgáva. Tónleikabólkurin Bendar Spónir var fyri nøkrum árum síðani og vitjaði Kaj Klein, sála, og konuna Elin Josefinu Smith á garðinum hjá teimum í Jútlandi. Upptøkur vórðu gjørdar til eina plátu, men av ymsum ávum varð verkætlanin fyribils løgd á hillina. Tá Kaj andaðist í fjør, hevði hann stutt frammanundan litið upp í hendurnar á Palle Hjorth, tangentleikara, at vera framleiðari og akkersfólk, ið skuldi tryggja, at plátan varð útgivin. Hetta kunnu vit fegnast um, tí henda vakra, sýraða og treytaleysa útgávan er nakað fyri seg. Tað er ikki á hvørjum degi, at tú sleppur til sálarmessu (requiem), har høvuðspersónurin sjálvur luttekur. Soleiðis er kenslan her. Tað er Kaj, sum hevur skrivað løgini og flestu tekstirnar, og tað er Kaj, sum myndar útgávuna, men tað eru hansara næru vinir og samstarvsfelagar, sum hava syrgt fyri at gera plátuna lidna. Tóroddur Poulsen hevur skrivað tekstir afturat tekstunum hjá Kaj, Niels Arge Galán og Maria Guttesen hava lagt røddir afturat røddini hjá Kaj, og stinna manningin í Bendar Spónir virkar sum húsorkestur. Kaj brillierar allan vegin gjøgnum sum gittarleikari, sangari, teksthøvundur og skeivur eygleiðari av tilveruni. Tónleikaliga ferðast vit frá psykedeliskum rokki yvir country, blues, spoken word og ljóðkollasju. Heitið Síðsta kvøldmáltíðin gevur plátuni ein eksistentiellan og bíbilskan dám, men umrødda kvøldmáltíðin er eisini ítøkilig: á baksíðuni á feita húsanum er ein mynd av Kaj, Elin og Bendar Spónir, har tey sita til borðs síðsta kvøldið, áðrenn tey fóru hvør til sítt. Og so er vinylin knallreyð. Enn havi eg ongantíð hoyrt hesa útgávuna spælda í okkara alra tjóðarvarpi, hóast hon helst hevur fingið onkra hissini spæling her og har. Tað er spell, men kanska er tað ultimativt eitt góðskustempul. Muss og klemm!

Mary Lattimore: Silver Ladders
Høvuðsorsøkin til, at eg fekk frænir av Silver Ladders hjá hørpuleikaranum Mary Lattimore er, at Neil Halstead (Slowdive, Mojave 3 v.fl.) hevur framleitt plátuna. Halstead hevur í eini tretivu ár verið garantur fyri dygdargóðum atmosferiskum tónum, og henda plátan er einki undantak. Lattimore er sjálvandi høvuðspersónur á útgávuni, og hennara hørpuspæl er miðsavnandi elementið. Kortini er tað í samspæli við Halstead, at gandurin verður realiseraður, tí hetta eru snøgt sagt undurfagrar, einfaldar ljóðmyndir, ið tey bæði mana fram við hørputónum, gittar(mót)spæli og avmáldum synthesizerklangum.
 
Michael Rother: Dreaming
Hin sum frá líður legendariski gittarleikarin í Kraftwerk, NEU! og Harmonia lat nýggja soloplátu úr hondum í summar. Rother hevur givið soloplátur út síðani 1977, og tær hava mangan verið góðar. Rother solo er tí okkum fjepparum royndur lutur. Hetta er kortini hansara fyrsta solopláta í sekstan ár, og tað er sjálvsagt forkunnugt at leggja oyru til. Eins og krautrock bylgjan, ið hann upprunaliga var partur av, er tónleikurin hjá Michael Rother nakað fyri seg. Hann er er ikki so upptikin av tí, sum annars fyriferst í meginstreyminum innan anglofonan populertónleik. Hetta er droymandi og atmosferiskur tónleikur við elektroniskum klangbotni, har m.a. Sophie Joiner leggur rødd til nøkur av løgunum. Ein lekkur útgáva, og Rother hevur sum altíð sítt sereyðkenda tónlistaliga touch.
 
Moses Sumney: græ
Dyrki hesa dupultplátuna. Hjartavermandi og íblásandi at vita, at tað finnast fólk har úti, sum enn arbeiða við longum formatum. græ er ein útgáva í tveimum pørtum, ið var endurspeglað í digitalu útgávuni, sum varð útgivin í tveimum umførum, men sum kanska roynist uppaftur betur á góðum, gomlum gatefold dupultvinyl. Vakurt uppbygd og løgd til rættis útgáva. Ein hugtakandi ferð, sum er bæði tónlistaliga og konseptuelt flótandi. Fyrra plátan er skorin á svart vinyl, meðan onnur plátan er hvít. Heitið "græ" sipar til grátt, tað sum er millum svart og hvítt, hvørki her ella har, tað liminala. Tónleikurin er torførur at seta í bás, og tað tykist vera til fánýtis at tveita sjangruhugtøk eftir hesum. Gev hesi plátuni ein møguleika og brúka tíð uppá hana, tí hon er pengarnar verd!
 
Okkultokrati: La Ilden Lyse
"Ein glóðheit grýta, ið spruttar av post punk, black metal, industrial og rúmdarrokki. Um Joy Division jammaðu við Darkthrone. Okkurt tann vegin. Útgivið á Southern Lord Recordings, og tað átti at sagt eitt sindur. Dyrkingarvert." Soleiðis skrivaði eg um Raspberry Dawn, undanfarnu útgávuna hjá Okkultokrati, ið var millum tær bestu í 2016. Eg kundi í grundini sagt nakað tað sama um nýggju útgávuna, sum stytti væl um stundir í vár og ger tað enn. Tað er henda serstaka samanrenningin millum black hugløg og tað punkíblásta, ið mær dámar so væl. Lat eldin brenna!
 
Owen Pallett: Islands
Owen Pallett er tónaskald, multi-instrumentalistur og sangskrivari, og hesir leiklutir hittast á Islands, ið er hansara fyrsta soloútgáva í seks ár. Áður hevur Pallett m.a. arbeitt saman við Arcade Fire, og hann stóð fyri væl frágingna soundtrackinum til Her (Spike Jonze, 2013) saman við Will Butler úr AR. Islands er ein huglagsrík og hugtakandi pláta, ið er innspæld saman við London Comtemporary Orchestra í Abbey Road Studios. Ta besta úr indie sangskrivingarverðini hittist og minglar við tí besta úr modernaðu tónsetingarlistini.
 
Phoebe Bridgers: Punisher
Nýggja stjørnuskotið á indie himmalhválvinum eitur Phoebe Bridgers. Onnur útgávan hjá henni Punisher er ein sera væl framleidd pláta við kenslubornum og huglagsríkum sangum um, hvussu tað kennist at vera ungur, rótleysur og svartskygdur í dagsins Amerika (debutplátan hjá Bridgers æt annars Stranger in The Alps, og tað er ikki heilt óstuttligt fyri The Big Lebowski fjepparar). Punisher ferðast frá tí stillføra til tað stórsligna, uttan at tú nakrantíð verður sligin út úr tí huglagi, sum plátan leggur fyri frá byrjan. Tað er sannførandi. Bridgers valdi at runda hetta løgna og heldur dapra árið av við jóla-EPini If We Make It Through December, sum somuleiðis inniheldur kenslubornar og melankolskar tónar.
 
Rina Sawayama: SAWAYAMA
Rina Sawayama hevur við SAWAYAMA framt eitt postmodernað mashup av popptónleikinum, sum var frammi síðst í 1990-unum og tíðliga í 00-unum, tvs. r'n'b poppur og nu-metal. Ímynda tær Britney Spears/Destiny's Child í front fyri KoRn/Evanescence, so byrjar tað so smátt at geva meining (!). Tematiskt er hetta ein mikið intelligent viðmerking til sovorðið sum samfelagslig akselerasjón, hyperkapitalisma, yvirforbrúk, talgild mentan, yvirfylta mentanarrúmið og veðurlagsbroytingar! Í fleiri førum ger ein innforstaðin nýtsla av "ringum smaki" seg galdandi í einum modernaðum poppkonteksti. Ein dyrkingarverd debutútgáva frá einum spennandi artisti.
 
Róisín Murphy: Róisín Machine
Í juni gjørdi eg fimm Mono-sendingar um søguna hjá discotónleikinum. Og hóast óteljandi dansigólv kring heimin vórðu afturlatin í 2020, so gjørdist hetta kortini eitt nevnivert discoár. Fleiri poppdrotningar markeraðu seg á discopallinum: Dua Lipa lat hina stramt frágingnu og retrotilsipandi Future Nostalgia úr hondum, Lady Gaga eyðmerkti seg við hini disco/house/dance-pop dyrkandi Chromatica. og sjálv uber-discodrotningin Kylie Minogue lat plátu úr hondum, ið stutt og greitt bar heitið DISCO. Kortini var tað írska Róisín Murphy, ið stjól showið fyri mítt viðkomandi við tí frálíku Róisín Machine. Plátan er framleidd í samstarvi millum Richard Barratt og Murphy og upplivist í grundini sum eitt langt samanhangandi discomiks. Um áðurnevndu útgávur í høvuðsheitum er stílaðar til hitt/playlistar og útvarp, er Roísin Machine framum alt ein euforiserandi elastisk ferð út á tíðarleysa disco/house dansigólvið, har løgini eru longri og hámarkini hægri. Hetta vinnur hon nógv uppá. Mikið kølið.
 
Son of Fortune: Voodoo Pop
Son of Fortune a.k.a. Benjamin Petersen hevur skrivað eitt nýtt kapitul í eftirhondini drúgva Føroyar-Nashville ævintýrinum. Eins og onnur undan honum fór Benjamin til Nashville, men hann gjørdi tað á sín egna hátt. Fyrst ráddi um at geva sær stundir til at hanga út. Læra tey røttu fólkini at kenna. Koma í samband við møguligar samstarvsfelagar. Hetta gekk eftir vild, og áðrenn nakar visti av, hevði hann innspælt eina plátu saman við Noah Denney (trummur), Byron House (bass) og Jon Eldridge (keys). Jan Rúni Poulsen gjørdi loops og programmeringar. Mike Fahey tók upp og Vance Powell (Jack White, Chris Stapleton v.fl.) miksaði í Sputnik Sound í Nashville. Úrslitið er plátan Voodoo Pop. Eitt slag av futuristiskari rokk plátu, sum kortini er baðað í siðvenju. Eins og á undanfarnu útgávuni Son of Fortune (2017) er størsta dygdin tann, at Benjamin meistrar bæði treytaleysan riff rokk og yndisligt lagasmíð. Og eins og á fyrru útgávuni er hetta spennið býtt upp millum síðu A og B, men hesuferð er tað akkurát øvugt: Síða A er tann meira ágangandi og rokkutta, meðan síða B er róligari og meira sveimandi. Gev plátuni eitt lurt. Tað hevur hon uppiborið.
 
Sonic Boom: All Things Being Equal
Nevndi áður Andy Bell og Ed O'Brien, ið báðir eru farnir um tey fimmti og samstundis eru solo debuntantar í ár. Sympatiskt rák og ein áminning um, at listaligur starvsaldur hóast alt fylgir sínum egna logikki (hóast popptónleikur hevur eitt mangan køvisligt lyndi til ómenniskjaliga ungdómsdyrkan og -tráan). Ein triði, sum skal við her, er Peter Kember, kendur úr m.a. Spacemen 3 og Spectrum, hann er ikki debutantur, men hann kom í summar við síni fyrstu soloútgávu í 30 ár, 54 ára gamal. All Things Being Equal er ein hugtakandi samansmelting av psykedeliskari sangskriving og flótandi modular synth ljóðmyndum.

Stongum og Guttesen: Stongum og Guttesen
Eitt gott boð uppá ársins sang vildi verið 'Rumbuldós'. Sangurin viðger heimsins kompleksitet í ótilgjørdum og humoristiskum vendingum. Tónlistaliga er talan um eitt plettskot, har Vágasound hittir dub reggae. Hvat meir kann ein ynskja sær? Restin av útgávuni leggur eina meira siðbundna folk- og countryleið, og tað er sanniliga í lagi, tá ein hevur við so álítandi menn at gera. Allir teir, sum hava verið í verkætlanini, hava gjørt sítt arbeiði til lítar. At lurta eftir hesi plátuni kennist sum at hava tærnar trygt plantaðar í Sørvágssandi ein vakran dag, tá "vesturskinið gyllir heyg og lág". Framúr.

---

Hatta vóru tær. Tjúgu tær bestu pláturnar. Tað kann væl vera, at playlistar hava gjørt sína innrás, og at vit í dag lurta alsamt meira spjatt og fragmenterað eftir tónleiki, men fyri meg er plátan framvegis meiningsfull sum format. Og hon skal njótast í fullari longd - frá byrjan til enda.

12/27/20

40 frá 1980

Gjørdi listan niðanfyri í mai mánaða í  ár. Listar eru ofta góðir og kunnu hjálpa okkum at skilja og flokka tað, sum annars tykist fløkjasligt. Listar eru eisini ein motivatión til at lurta, síggja, lesa, skriva, meta um og endurtaka. Taka støðu. 

Stevnumið: ein listi við fjøruti plátuviðmælum frá mínum føðiári í samband við runda dagin í mai. Úrslit: ein innlitsrík venjing, har roynt var at gera listan ymisligan í mun til sjangru og umboðan, standa ímóti onkrum ráðandi narrativum og hava javnvág millum tað kritiskt viðurkenda, tað vælumtókta og tað sentimentala. Hetta vóru tær, sum sluppu uppí part.

Put this list together back in May. Lists are often great and can help us understand and categorize that which seems complex or overwhelming. Lists are also a motivation to listen, watch, read, write, consider and repeat. To make a decision.

The Objective: a list of forty album recommendations from my year of birth to mark my recent 40th. The Result: an insightful exercise where I attempted to diversify in terms of genre and representation, oppose some dominant narratives, and balance between the critically acclaimed, the popular and the sentimental. These were the ones that made the cut.

40 tær bestu frá 1980:
AC/DC: Back in Black
Black Sabbath: Heaven and Hell
Black Uhuru: Sinsemilla
The Blues Brothers: Original Soundtrack Recording
Bob Dylan: Saved
Burning Spear: Hail H.I.M.
Chic: Real People
The Cramps: Songs The Lord Taught Us
David Bowie: Scary Monsters
Devo: Freedom of Choice
Diana Ross: Diana
Durutti Column: The Return of Durutti Column
Echo & The Bunnymen: Crocodiles
The Feelies: Crazy Rhythms
Grace Jones: Warm Leatherette
Holger Czukay: Movies
James “Blood" Ulmer: Are You Glad To Be In America?
Japan: Gentlemen Take Polaroids
John Lennon & Yoko Ono: Double Fantasy
Joy Division: Closer
Judas Priest: British Steel
Laurie Spiegel: The Expanding Universe
Moebius & Plank: Rastakraut Pasta
Motörhead: Ace of Spades
Nicodemussangbólkurin: Barnaminnir
Ozzy Osbourne: Blizzard of Ozz
Prince: Dirty Mind
Ramones: End of The Century
Rush: Permanent Waves
Steely Dan: Gaucho
Stevie Wonder: Hotter Than July
Suicide: The Second Album
Tangerine Dream: Tangram
Talking Heads: Remain in Light
Telex: Neurovision
Terry Riley: Shri Camel
Ultravox: Vienna
U2: Boy
Visage: Visage
Zapp: Zapp


Runners-up:

ABBA: Super Trouper
Brian Eno/Harold Budd: Ambient 2: The Plateaux of Mirror
Bruce Springsteen: The River
Donna Summer: The Wanderer
The B-52s: Wild Planet
Bob Marley & The Wailers: Uprising
The Clash: Sandinista!
C.V. Jørgensen: Tidens Tern
The Cure: Seventeen Seconds
Elvis Costello & The Attractions: Get Happy!!
Fela Kuti & Africa 70: Coffin For Head of State*
Gary Numan: Telekon
Iron Maiden: Iron Maiden
Jermaine Jackson: Let’s Get Serious
Jon & Vangelis: Short Stories
Kliché: Supertanker
The Psychedelic Furs: The Psychedelic Furs
Pretenders: Pretenders
Resurrection Band: Colours
The Specials: More Specials
Spælimennirnir: Burturav
Scientist: Heavyweight World Champion
Sparks: Terminal Jive
Steve Reich: Octet/Music for a Large Ensemble/Violin Phase
Stiff Little Fingers: Nobody’s Heroes
Zodiac: Disco Alliance 

*Hendan plátan var upprunaliga við millum tær fjøruti, men eg ivist í um hetta ikki er líka nógv ein tólvtummasingla sum ein reguler pláta. Anyways, hon er tikin av og The Feelies: Crazy Rhythms er komin ístaðin.

12/26/20

Tá framtíðin hvarv - um filmtónleik og (post)modernismu

Mynd: Stakmynd úr plakat fyri Star Wars: The Rise of Skywalker.

(Greinin stóð upprunaliga í Dimmalætting 30. des. 2019).

A long time ago in a galaxy far, far away….
-byrjanartekstur til Star Wars

“We were very much influenced by the futuristic silent films of Fritz Lang; Metropolis and Dr Mabuse […] We feel that we are the sons of that type of science fiction cinema. We are the band of Metropolis. Back in the 20’s, people were thinking technologically about the future in physics, film, radio, chemistry, mass transport…everything but music. We feel that our music is a continuation of this early futurism. When you go and see Star Wars, with all its science fiction gadgets, we feel embarrassed to listen to the music…19th century strings! That music for that film!? Historically, we feel that if there ever was a music group in Metropolis, maybe Kraftwerk would have been that band”.
-Ralf Hütter úr Kraftwerk, endurgivin í Barr 1998 s. 130.

Mikudagin 18. desember varð seinasti Star Wars filmur á hesum sinni frumsýndur í Havnar Bio. The Rise of Skywalker er níggindi og síðsti filmur í ættarsøguni um Skywalker familjuna, ið byrjaði við Star Wars frá 1977 (seinni marknaðarførdur sum Episode IV: A New Hope).

Teir níggju filmarnir eru býttir upp í trý tríverk, ið komu á marknaðin í trimum tíðarskeiðum: 1977-1983, 1999-2005 og 2015-2019. Fyrsta tríverkið frá 1977-1983 legði lunnar undir seiglívaða og vælumtókta poppmentanarliga fyribrigdið, sum í dag gongur undir vørumerkinum Star Wars. Sonevnda prequel tríverkið frá 1999-2005 varð í stóran mun merkt av, at stovnarin og framleiðarin George Lucas, sum altíð hevur brillierað mest við síni fráveru, hevði ov stórt vald og ov lítið kreativt mótspæl. Nógvar illa umtóktar avgerðir vórðu tiknar, og teir tríggir prequel filmarnir eru yvirhøvur ikki serliga høgt í metum.

Hóast neiligu móttøkuna av prequel tríverkinum fekk Star Wars konseptið eina rættiliga saltvatnsinnspræning við sjeynda filminum The Force Awakens, ið gjørdist ein brakandi suksé um jóltíðir í 2015 og prógvaði, at enn var ein ovurstórur populermentanarligur áhugi fyri Star Wars. Undan filminum hevði Disney ognað sær rættindini til Star Wars vørumerkið, Lucas var ikki longur í nánd og hypaði filmleikstjórin J. J. Abrams varð settur í leikstjórasessin. The Force Awakens varð byrjanin til sequel tríverkið, ið fekk sítt framhald við The Last Jedi (Rian Johnson, 2017) og The Rise of Skywalker (Abrams, 2019), sum altso verður sýndur í biografunum nú um jóltíðir.

Hin endurnýtta fortíðin
Hóast ein ávís semja er um, at sequel tríverkið hevur fingið Star Wars ættarsøguna aftur á beint, hevur hetta tríverkið eisini verið fyri atfinningum. Ein høvuðsatfinning er, at tað í alt ov stóran mun spælir uppá tað nostalgiska og afturkenniliga, enntá við konkretari nýtslu av frásagnarmynstrum, lutum, persónum og staðsetingum úr uppruna tríverkinum frá 1977 til 1983. Á ein hátt er tað sum um, at persónarnir í sequel tríverkinum liva millum toftirnar av tí farna; sum fjepparar í einum Star Wars heimi á tremur við memorabilia og søgnum úr upprunafilmunum. Um Star Wars er eitt slag av science fiction, so er tað í øllum førum eitt merkiliga afturlítandi slag.

Tað hoyrir eisini við til søguna, at Disney seinnu árini hevur mjólkað Star Wars vørumerkið í so gramliga. Umframt teir báðar Skywalker filmarnar, The Force Awakens og The Last Jedi, eru heili tveir sjálvstøðugir filmar komnir á marknaðin - Rogue One: A Star Wars Story frá 2016 og Solo: A Star Wars Story frá 2018. Tveir fínir filmar sum so, men mangt bendir á, at Disney hevur gjørt ov nógv av, tí seinni filmurin, ið sigur frá søguni um rúmdarsmuglaran Han Solo á ungum árum, gjørdist eitt kommersielt flopp. Filmurin kom á marknaðin fáar mánaðir eftir The Last Jedi, og hildið verður, at hetta hevur verið ov nógv av tí góða uppá ov stutta tíð.

Meira yvirskipað ber eisini til at spyrja, um vit heilt einfalt hava fingið nokk av Star Wars og teirri afturvendandi endurnýtsluni, sum ger seg galdandi? Í grundini er talan um eitt generelt rák innan film og sjónvarpsundirhald, har ein óendalig røð av remakes og framhald av eldri filmum og røðum verða hópframleidd. Um fortíðin allatíðina verður endavend og endurnýtt, hvat verður so av framtíðini. Er hon horvin ella hvat?

Anakronistiskt afturlítandi
Hóast nýggjasta tríverkið kennist í so afturlítandi, er eisini umráðandi at hava í huga, at Star Wars altíð hevur havt ein sterkt afturlítandi dám. Sí eitt nú sitatið omanfyri, har Ralf Hütter, oddamaður í radikalt modernaða týska elektroniska poppbólkinum Kraftwerk, lýsir sína uppliving av tónleikinum í Star Wars.

Sum Hütter vísir á, eru nógvir "science fiction gadgets" í filminum, og ein tummilfingraregla til tess at kanna eftir, um okkurt er science fiction, er at vita eftir, hvørt tøkni hevur avgerðandi týdning í søgugongdini. Star Wars hevði ikki borið til uttan t.d. hyperdrive, so har eru nakrir greiðir sci-fi eginleikar uppi í. Tískil ber ikki til at siga, at Star Wars *ikki* er sci-fi. Hinvegin er tað heldur ikki serliga futuristiskt  - “a long time ago in a galaxy far away”, sum sagt verður í innganginum til hvønn film - og tey ævintýrligu ella mýtisku elementini hava avgjørt nógv at siga. "Space opera" hevur onkuntíð verið nýtt at lýsa Star Wars sum sjangru.

Fyri Hütter var tað óansæð ein margháttliga anakronistisk uppliving at fara í biograf at hyggja eftir Star Wars og hoyra 19. aldar strúkarar og symfoniorkestur á ljóðsíðuni. Hütter fataði Kraftwerk í framhaldi av tí futuristiska andanum, ið eyðkendi Weimar Týskland í 1920-unum. Alt tað, sum nasisman og Seinni Veraldarbardagi kvettu av. Tá limirnir í Kraftwerk vuksu upp í tíðarskeiðnum eftir kríggið, var Týskland eitt mentanarligt vakuum. Eldra týska mentanarfortíðin var dálkað av nasismuni. Tað ráddi tí um at bróta upp úr nýggjum.

Her vóru Kraftwerk fremst millum tey fremstu. Sama ár, sum fyrsti Star Wars filmurin gekk í biografunum, lótu Kraftwerk meistaraverkið Trans Europe Express (1977) úr hondum. Hetta er helst høvuðsverkið hjá bólkinum, og plátan knýtir sambond aftur til idealiseraðu hugmyndina um Mittel-Europa, ið nasisman somuleiðis gjørdi enda á.

Kraftwerk vóru ikki teir einastu, sum undraðust yvir tónleikin í Star Wars. Navnframi tónleikaframleiðarin Giorgio Moroder, ið varð føddur í Norðuritalia og hevði nøkur virkin ár sum framleiðari í München í 1970-unum, hevði somu uppliving, tá hann sá Star Wars fyri fyrstu ferð. Tað sá nevniliga futuristiskt út, men tað ljóðaði als ikki so. Moroder fekk tí sjálvur hug at gera futuristiskan tónleik (Moroder 2013). “A music of the future”, sum hann málbar seg, og sum hann seinni endurgav í sínum spoken word á lagnum ‘Giorgio by Moroder’ á meistarligu Daft Punk plátuni Random Access Memories (2013). Henda strembanin hjá Moroder og co. úrslitaði í futuristiska Donna Summer dansigólvsklassikaranum ‘I Feel Love’ (1977), ið fyrijáttaði rákið innan electro, house og techno tónleik tey næstu mongu árini.

Wagner og Williams
Tað er umráðandi at hava mentanarliga samanhangin í Týsklandi í huga, tá ein lesur hesar reaktiónirnar hjá Hütter og Moroder. Mætasta týska tónaskaldið í seinna helmingi av 19. øld var uttan samanbering hin ambitiøsi Richard Wagner (1813-1883), ið setti sín avgjørda dám á øldina við síni stórslignu operarundferð Der Ring Des Nibelungen og “gesamtkunstwerk” hugmyndini, har flest møguligar listagreinir eru sameindar í einum. Tá komið var inn í 20. øld, hevði eftirmælið hjá Wagner fingið ein døkkari dám. Anti-semitisman lúrdi, og nasistarnir tóku gleðiliga ímóti bæði hugmyndum og tónleiki. Wagner varð promoveraður sum yndistónaskaldið hjá Adolf Hitler, og hetta hevur litað søguligu fatanina av Wagner. Spurningur hevur eisini verið settur við, í hvønn mun ritverkið og operairnar hjá Wagner vóru við til at leggja lunnar undir Nasi-Týskland.

Tí er einki at siga til, at týskarar hava havt eina løgna uppliving av einum stórfingnum amerikanskum rúmdarfilmi, sum í 1977 ger sær dælt av seinromantiskum strúkarum og symfoniorkestri. Og tað gevur í grundini stak góða meining, at tað nevniliga var amerikumaðurin John Williams, sum legði á hin Wagnerska/romantiska bógvin í síni filmtónseting. Williams var á ongan hátt ávirkaður av teirri samtíðarligu týsku mentanarstøðuni, men virkaði í Hollywood á amerikansku vesturstrondini.

Alex Ross, tónleikakritikari fyri The New Yorker, hevur víst á, at tá onnur filmtónaskøld í USA brúktu ein modernistiskan listabúna, fór Williams meira romantiskt til verka. Innan science fiction film var tað vorðið vanligt við elektroniskum ljóðførum av ymsum slag, og hetta var eisini í tráð við rákið. Williams var sjálvur partur av tí, og í sama tíðarskeiði, sum fyrsti Star Wars filmurin kom út, skrivaði hann modernistiskt íblástan tónleik til Spielberg filmarnar Jaws (1975) og Close Encounters of The Third Kind (1977). Um hetta mundið var tað eisini vorðið vanligt við filmtónleiki, ið var samansettur av tíðartýpiskum og dagsaktuellum popptónleiki (Ross 2018).

“The Golden Age of Hollywood”
Williams valdi kortini at skúgva alt hetta til viks til frama fyri eitt tilvitað afturlítandi úttrykk, har hann leitaði aftur á slóð til eitt eldri tíðarskeið innan amerikanskan filmtónleik, nevniliga “The Golden Age of Hollywood” og filmtónaskøld sum Max Steiner og Erich Korngold. Steiner og Korngold skrivaðu stórfingnan symfoniskan filmtónleik í 1930-unum og 40-unum.

Korngold var upprunaliga eysturrískur jødi og flutti til USA síðst í 30-unum, tá nasistarnir byrjaðu at gera um seg. Korngold nýtti mangan leitmotifs í sínum tónleiki - ein tilgongd, ið mong seta í samband við júst Wagner. Eitt leitmotif er eitt afturvendandi tema í eini tónlistaligari ella bókmentaligari tónseting, ið verður sett í samband við ein ávísan persón, hugmynd ella støðu.

George Lucas fall fullkomiliga fyri hugskotinum hjá John Williams um eina sci-fi ættarsøgu, sum breiðir seg út afturvið ólátaðum romantiskum tónleiki, har eitt heilt symfoniorkestur ber fram leitmotifs og tónlistaligar frásagnir, ið geva ymsu persónunum og hendingunum teirra klangliga lív. Í samrøðu heldur Williams fyri, at hetta var ikki tónleikur, sum kundi lýsa “terra incognita” (“ókent land”), men júst tað øvugta. Hetta var tónleikur, sum kundi seta okkum í samband við kendar og minniligar kenslur. Fyri Williams var tað sjálvsagt, at hetta í tónlistaligari útlegging var í ætt við ein 19. aldar operatiskan listabúna. Í stuttum: Wagner. Eitt slíkt háttalag kundi seta gongd á eina tvørmentanarliga mýtologi, ið eisini hekk væl saman við tað fjølbroytni, sum Star Wars heimurin hóast alt umboðar (Ross 2018).

Symfoniska ævintýrið
Williams telist millum navnframastu og virknastu filmtónaskøld seinastu mongu áratíggini, og Oscar virðislønirnar og tilnevningarnar eru nógvar í tali. Hann hevur havt eitt mikið fruktabært samstarv við eitt nú Steven Spielberg, umframt at hann hevur skrivað tónleikin til allar teir níggju høvuðsfilmarnar í Star Wars søguni. Tað eigur at vera lagt afturat, at Williams nýtir eitt ríkt savn av leitmotifs í hesum tónleiki, og tilsamans eru eini 18 tímar av symfoniskum tónleiki skrivaðir til Star Wars filmarnar.

Symfoniski tónleikurin hjá Williams er v.ø.o. ein av fáum konstantum í allari Star Wars søguni - ikki eingongd George Lucas hevur verið við allan vegin - , og hetta undirstrikar ein týdningarmiklan tanka: at kanska er Star Wars ikki ein sci-fi frásøgn, men heldur okkurt slag av modernaðum ævintýri. Tað kann síggjast soleiðis, at gomlu ævintýrini og sagnirnar, ið áður vórðu bornar fram í sjónleikahúsum og operasalum, í dag eru fluttar upp á biografløriftið.

Í ævintýrhøpi gevur Týskland í 19. øld stak góða meining. Tí hvaðani kenna vit søgurnar um prinsessur, vanligar dreingir, sum gerast tignarligur hetjur, óndar keisarar og kongar, tosandi djór og ríki, sum eru í altumfevnandi vanda? Frá brøðrunum Grimm og øðrum, sum gjørdu eitt folkloristiskt innsavningararbeiði í Týsklandi og Evropa í romantiska tíðarskeiðnum.

Postmodernaða naggatódnin
Star Wars umboðar eitt skifti frá radikalari modernismu innan sci-fi - ein gongd frá Metropolis (Lang, 1927) til Blade Runner (Scott, 1982), ið vit frættu um í greinini seinast - til reindyrkaða endurnýtslu. Uppruna tríverkið kom út frá 1977 til 1983, og hetta er júst tíðarskeiðið, tá samfeløg víða hvar skiftu yvir í tað, sum verður lýst sum hitt postmodernaða tíðarskeiðið.

Í undanfarnum greinum hevur postmodernisma verið til umrøðu. Í greinini “Tá tíðin fór úr lið” (1. nov.) var tað við serligum denti á Derrida, Lyotard og Baudrillard. Í teirri greinini og í greinini “Hús í hauntologiskum hami” (15. nov.) varð ljós varpað á mentanarástøðingin Mark Fisher sála, ið nýtti Derrida hugtakið hauntology í sínum mentanarkritikki. Í greinini “Einglanna endaloysi” var tað serliga Baudrillard og simulacra hugmyndin, ið var til viðgerðar.

Ein teinkjari, ið ikki hevur verið nevndur enn, men sum er viðkomandi fyri hesa søguna um Star Wars, er amerikanski bókmentakritikkarin og heimspekingurin Fredric Jameson. Mark Fisher vísti á Jameson hugtakið “nostalgia mode”, og hvussu tað kann hjálpa okkum at skilja og greina populermentanarlig hugtøk og fyribrigdi. Jameson er kritiskur mótvegis tí postmodernaða í sínum greinum og bókum, tí hann sær tað sum eina neiliga avleiðing av seinkapitalistiska samfelagnum.

Tað postmodernaða kemur m.a. til sjóndar í framførdari anakronismu, t.d. í populermentan, sum hvørki er her ella har, men sum er úrslit av einum asøguligum ósambæri, sum hevur sín uppruna í, at søguliga tíðin er brotin  - er “farin av lagi”, um tú vilt (sí Hamlet og fyrstu greinina). “Nostalgia mode” kann fatast sum eitt formligt tilknýti til fortíðarinnar teknikkir og uppskriftir, sum ein avleiðing av afturtøkuni frá modernistisku avbjóðingini um nýskapandi mentanarligar formar, ið samsvara við samtíðarupplivingina (Fisher 2014).

Jameson um Star Wars
Eitt talandi dømi, sum Jameson nýtir til tess at lýsa “nostalgia mode”, er júst Star Wars. Jameson vísir á, at ein av mest týðandi mentanarligu upplivingunum hjá ættarliðunum, sum vuksu upp frá 1930-unum til 1950-ini, vóru Buck Rogers kendu sjónvarpsrøðirnar, ið vórðu sendar leygardag seinnapart. Uttanjarðisk illmenni, rættar Amerikanskar hetjur, konubrot í vanda, Deyðsstrálan ella Dómadagsboksin og ein “cliff-hanger” til endans, ið ikki varð forloystur fyrrenn næsta leygardag seinnapart.

Sambært Jameson enduruppfinnir Star Wars hesa upplivingina í tilvitað eftirgjørdum pastisju formi. Heldur enn at vera ein meiningsleys parodi yvir ein útdeyðan listaform, er Star Wars við til at nøkta ein djúpt liggjandi tørv á at sleppa at uppliva hann aftur. Børn og ung kunnu uppliva Star Wars beint fram, meðan vaksnir áskoðarar kunnu nøkta eitt djúpari og meira nostalgiskt ynski um at venda aftur til hetta eldra tíðarskeiðið, og (upp)liva tess løgnu gomlu fagurfrøðiligu mentalutir umaftur (Jameson 1984).

Fisher vísir á, at í hesum høpi er eingin nostalgiskur longsul eftir einum ítøkiligum søguligum tíðarskeiði, og um nakar er, so er tað bert óbeinleiðis. Tann longsulin, sum Jameson skrivar um, er ein longsul eftir (lista)formi. Star Wars er eitt serliga resonant dømi um postmodernaða anakronismu, tí mátin, sum filmrøðin brúkar tøkni uppá, verður brúktur til at káva útyvir tess fornliga form. Hóast upphavið liggur í hesum gomlu og blámuskotnu adventure røðunum, kann Star Wars taka seg út sum verandi spildurnýtt orsakað av teimum special effects, ið vóru uttan fordømi í 1977, og sum gjørdu sær dælt av teirri nýggjastu tøknini á økinum. Fisher samanber hetta við júst áðurnevndu Kraftwerk:

um Kraftwerk á paradigmatiskt modernistiskan hátt nýttu tøkni til tess at fáa nýggjar formar at koma fram, so setir “nostalgia mode” tøkni undir seg til tess at hampa um tað gamla. Ávirkanin av hesum er at fjala hvørvingina av framtíðini sum tess mótsetning (Fisher 2014).

Avlýsta framtíðin
Fisher leggur afturat, at framtíðin hvarv ikki frá degi til dags. Hann vísir til italska miðlaaktivistin Franco Bifardi, sum í bók síni After The Future (2011) nýtir orðafellið “The slow cancellation of the future”. Hin spakuliga avlýsingin av framtíðini. Sambært Fisher er hetta ein so sera hóskandi máliska, tí hon fangar stigvísa men eirindaleysa mátan, sum tað er blivið máað undan framtíðini gjøgnum tey síðstu 30-35 árini.

Um sein-70-ini og fyrstu árini í 1980-unum vóru tíðarskeiðið, har hin núverandi kreppan í mentanarligu tíðarligheitini (“temporality”) av fyrstan tíð gjørdi vart við seg, so var tað ikki fyrrenn í fyrsta áratíggju í 21. øld, at tað, sum kritikarin Simon Reynolds kallar “dyschronia”, er vorðið ein staðbundin sjúka. “Dyskroni” er kenslan av, at tíðin er farin úr lið, av lagi, ein tíðargjógv, ið eigur at kennast óunnilig, men sum umvegis stóru útbreiðsluna av tí, sum Reynolds kallar “retromani”, er vorðið nakað, sum hevur mist sín ótýdliga týdning. Anakronisma verður í dag tikin fyri givið (Fisher 2014).

Vit standa á gáttini til triðja áratíggju í 21. øld, og spurningurin er, hvat varð av framtíðini. Sjálvt Star Wars er nú komið at enda. Kanska er tað øll hin modernaða verkætlanin, sum má endurhugsast.

Takk fyri hesuferð.

Yvirlit yvir Star Wars filmar:
Episode IV: A New Hope (1977)
Episode V - The Empire Strikes Back (1980)
Episode VI - Return of The Jedi (1983)
Episode I - The Phantom Menace (1999)
Episode II - Attack of the Clones (2002)
Episode III - Revenge of the Sith (2005)
Episode VII - The Force Awakens (2015)
Rogue One: A Star Wars Story (2016)
Episode VIII - The Last Jedi (2017)
Solo: A Star Wars Story (2018)
Episode IX - The Rise of Skywalker (2019)

Keldulisti:
Tim Barr (1998)
, "Kraftwerk": From Dusseldorf to the Future (With Love), Ebury Press.
Mark Fisher (2014), Ghosts of My Life: Writings on Depression, Hauntology and Lost Futures, Zero Books.
Fredric Jameson (1988), “Postmodernism and Consumer Society”, í The Cultural Turn - Selected Writings on the Postmodern 1983-1998, Verso 1998.
Giorgio Moroder (2013), “Giorgio Moroder: how Star Wars inspired I Feel Love - video interview”, The Guardian, 14. nov. 2013.
Simon Reynolds (2010), Retromania: Pop Culture’s Addiction to Its own Past, Faber and Faber.
Alex Ross (2016), “Listening to “Star Wars””, The New Yorker, 1. januar 2016.
Alex Ross (2018), “A Field Guide to the Musical Leitmotifs of “Star Wars””, The New Yorker, 3. januar 2018.

12/21/20

Einglanna endaloysi

Los Angeles umhvarv sæð frá Griffith Observatory.

(Greinin stóð upprunaliga í Dimmalætting 29. nov. 2019).

Hóast eg ongantíð havi verið í Los Angeles, eru minnini haðani mong. L.A. er filmbýurin mikli við kyrrahavsstrondina í Kalifornia. Her hevur Hollywood hildið til í eina øld, og nógvir filmklassikarar eru staðsettir í býnum. Eyðkenda dømið Blade Runner gongur fyri seg nú um dagarnar - í november 2019. Kortini er Los Angeles ein postmodernaður stórbýur; ein býur uttan kjarna.

Los Angeles
November 2019

-byrjanartekstur til Blade Runner (1982)

“There is nothing to match flying over Los Angeles by night. A sort of luminous, geometric, incandescent immensity, stretching as far as the eye can see, bursting out from the cracks in the clouds. Only Hieronymus Bosch’s hell can match this inferno effect. The muted fluorescence of all the diagonals: Willshire, Lincoln, Sunset, Santa Monica…”
-Jean Baudrillard, America (1986) s. 51.

Blade Runner
Skuldi ein Los Angeles filmur verið valdur framum aðrar, so kundi sci-fi neo-noir klassikarin Blade Runner (1982) eftir Ridley Scott verið eitt gott boð. Filmurin hevur kultstøðu langt út yvir tað vanliga, men hevði í grundini eina sera trupla byrjan. Tað var ikki fyrrenn við “The Final Cut” frá 2007, at filmurin fekk sítt endaliga snið. Harrison Ford hevur høvuðsleiklutin sum detektivurin Rick Deckard, ið starvast sum “blade runner”, t.e. ein, sum jagstrar og avlívar uppreistrarsinnaðar “replicants”. Replikantar eru lívverkfrøðiliga framleidd menniskju, ið veita uppruna menniskjunum ymsar tænastur. Í grundini er talan um eitt slag av avanseraðum trælum.

Sum søga er hetta ein rættilig dystopi við støði í skaldsøguni Do Androids Dream of Electric Sheep? eftir Philip K. Dick (1968). Filmurin leggur heilt nýggjar dimensiónir afturat søguni, og sum filmiskt avrik peikar hann bæði langt aftur í filmssøguna og frameftir í ímyndaðari tíð.

Umframt at vera eitt sjálvstøðugt filmiskt meistaraverk samantvinnar Blade Runner eisini fleiri træðrir, sum henda greinin snýr seg um: (neo)noir, science fiction, Los Angeles og postmodernismu. Filmurin er staðsettur í einum futuristiskum L.A. við støðugum regni, flúgvandi bilum og ovurstórum sveimandi neonlýsingum, ið glógva í náttini. Henda staðseting er ikki uttan týdning, tí røðin av filmum, sum ganga fyri seg í júst L.A., er nærum at fata sum ein undirsjangra fyri seg. Blade Runner kann lesast sum ein sokallaður neo-noir, og í so máta skrivar hann seg eisini inn í eina ávísa siðvenju.

Film noir
“Film noir” er franskt hugtak og varð eisini orðað av fronskum cinéastum, ið dyrkaðu amerikanskan film í árunum eftir Seinna Veraldarbardaga. Av klassiskum film noir perlum, sum ganga fyri seg í L.A., kunnu nevnast Double Indemnity (1944), The Big Sleep (1946) og Sunset Boulevard (1950).

Amerikanski filmgranskarin James Naremore hevur víst á, at tað er torført at vísa á eittans fyribrigdi, ið kann sigast at vera sambindandi fyri film noir sum heild. Hvørki brotsverk sum tema, filmslistaligir teknikkir ella ein móststøða móti “happy endings” eru nøktandi sum sambindandi eyðkenni. Ein partur av poenginum er, at hóast sjangran ella rákið “film noir” í høvuðsheitum er amerikanskt, so er navnið franskt. Tað vóru franskir filmnørdar, sum komu við hugtakinum í 1946. Tískil er talan um ein sera víðfevnandi flokk ella slag innan film.

Hóast stílistisku eyðkennini fevna vítt, eru flestu filmfólk á einum máli um, nær film noir hevði sínar veldisdagar: frá 1941 til 1958. Seinasti veruligi noir filmurin er Touch of Evil (Orson Welles, 1958). Høvuðsbroytingin er helst tann, at eftir hetta gerast filmfólk meira tilvitað um film noir sum hugtak, og tí gerst nýtslan av noir eyðkennum eisini meira sjálvtilvitað, í mongum føri beinleiðis postmodernað. Onkur vildi enntá sagt, at Touch of Evil í sjálvum sær er dekan ov tilvitaður um síni egnu stilistisku amboð til at vera ein rættiligur noir, og tí burdi endin á film noir rákinum í filmsøguni verið settur nøkur ár fyrr.

Tað, sum fyri mong eyðkennir bestu noir filmarnar, er, at teir ikki eru sjálvtilvitaðir um egin noir element; at teir eru meira modernaðir enn postmodernaðir. Naremore argumenterar hinvegin fyri, at noir hugtakið er í stóran mun skapt í postmodernaðari mentan. Her er v.ø.o. talan um eina seinkaða lesing av klassiskum Hollywood, ið cinéastar innan fronsku nýbylgjuna gjørdu víðagitna, og sum seinni varð tikin í nýtslu av ummælarum, akademikarum, filmsskaparum og síðani endurnýtt í sjónvarpi (Naremore, 1995). Sagt á annan hátt er noir sum frá líður eitt postmodernað hugtak.

Neo-noir
Um uppruna noir hugtakið var torført at seta í bás, má revival hugtakið neo-noir sigast at fevna uppaftur breiðari. Her verður sipað til filmar, ið fremja tilvitaðar tilspingar til noir myndir og brúka tær í nýggjum samanhangum. Her verður noir elementið ofta sett saman við onnur sjangrueyðkenni, t.d. science fiction og komediu. Ein annar avgerandi munur á film noir og neo-noir er skiftið frá svørt/hvítum filmi til litfilm, ið fór fram í tíðarskeiðinum umleið 1960. Klassiskt noir er eyðkent av svørt/hvítum við tess stóra denti á ljós, myrkur, grátt, skuggar, toku og regn. Neo-noir nýtir ofta nógv av teimum somu eyðkennunum, men í alskyns litum og við eini uppaftur størri innihaldsligari breidd. Nakað, ið eisini hongur saman við fjøltáttaðu sjangrusamansetingini innan neo-noir. 

Av týðandi neo-noir klassikarum, ið ganga fyri seg í Los Angeles, kunnu nevnast The Long Goodbye (1972), Chinatown (1974), Blade Runner (1982), Terminator (1984), Reservoir Dogs (1992), L.A. Confidential (1997), The Big Lebowski (1998), Mulholland Drive (2001), Drive (2011), Inherent Vice (2014) og Under The Silver Lake (2019).

(Spurningurin er um Pulp Fiction (1994) eigur at flokkast undir neo-noir. Á ein hátt ja, tí har eru nógv slík viðurskifti í, og filmurin átti sín lut í endurkveikta áhuganum fyri noir. Og kortini als ikki, tí filmurin hevur sín heilt egna tóna og huglag).

Tarantino og Los Angeles
Áðurnevndi Blade Runner gongur fyri seg í Los Angeles í november 2019. Ein onnur filmisk stórhending frá 2019, sum eisini knýtir seg at Los Angeles, er níggindi filmurin eftir Quentin Tarantino. Episka heitið Once Upon A Time in Hollywood (2019) gevur okkum greið boð bæði í mun til staðseting og ambitiónir. Heitið sipar sjálvandi til Sergio Leone klassikararnar Once Upon A Time in The West (1968) og Once Upon A Time in America (1984).

Pallsetingin er Hollywood sjálvt, og í størri høpi Los Angeles sum landafrøðiligt øki. Sum filmur er Once Upon A Time in Hollywood ein rættiligur stórfilmur um film, um lív og lagnu hjá teimum, sum liva av og á filmi, um skuggasíðuna av filmsídnaðinum og um tey, sum liva heilt í útjaðaranum av tí etableraða samfelagnum. Sum filmur um skuggasíðuna av L.A. filmsídnaði kann Once Upon A Time in Hollywood síggjast í framhaldi av eitt nú Sunset Boulevard (1950), Barton Fink (1991), L.A. Confidential (1997), The Big Lebowski (1998), Mulholland Drive (2001), Somewhere (2010), Drive (2011), Maps To The Stars (2014) og Hail, Caesar! (2016).

Um vit siga, at Quentin Tarantino er hin ultimativi postmodernaði filmleikstjórin, so hoyrir tað so avgjørt við til søguna, at Tarantino sjálvur er uppvaksin í L.A. Tað var her, at hann sum ungur arbeiddi í videoleiguhandli og upparbeiddi sín ómetaliga kunnleika um film. Sum barn av L.A. hevur Tarantino eisini gjørt meistarligar filmar um sín heimbý. Tríggir teir fyrstu filmarnir hjá honum, Reservoir Dogs (1992), Pulp Fiction (1994) og Jackie Brown (1996) ganga allir fyri seg í L.A..

Seinni Tarantino filmar ferðast meira víða í søguligari tíð og landafrøðiligum staðsetingum, men við nígginda og nýggjasta filminum er hann vendur aftur til heimstaðin Los Angeles. Once Upon A Time in Hollywood er fyri ein part ein kærleiksváttan til heimbýin og til eina farna tíð. Árið er 1969 - tað eru 50 ár síðani í ár - tá studioskipanin hjá gamla Hollywood sang uppá síðsta vers og hippie dreymurin endaliga brast. Sum ikki einaferð hevur Tarantino kortini sítt heilt egna twist uppá tað heila og skapar sín egna filmslistaliga vevna burturúr filmmýtologiskum tilfari (og ja, tónleikurin er sum altíð fantastiskur).

Dystopiski óttin
Er tað nøkur týðandi sjangra, sum Tarantino ikki hevur tikið lógvatøk við enn, so má tað vera science fiction. 20. øld setti veruliga sci-fi á breddan, og evnini at ímynda sær framtíðina eru grundleggjandi í sci-fi. Ímyndaða framtíðin tekur seg ymiskt út; stundum er hon utopisk, men mangan er hon ikki so lítið dystopisk. Áðurnevndi Blade Runner knýtir dystopisku framtíðina í noir fortíðina, og filmurin er uppá nógvar mátar eitt rættiligt vegamót í hesum partinum av filmsøguni. Í breiðari høpi kom filmurin eisini út í tíðarskeiðinum, tá samfeløg víða hvar fluttu seg úr modernaða yvir í postmodernaða samfelagið (sí tankarnar hjá Lyotard, Derrida og Baudrillard, ið vóru umrøddir í greinini “Tá tíðin fór úr lið”, Dimmalætting 1. nov. 2019).

Í Blade Runner er Los Angeles karmur um hina hóttandi framtíðina, og veiða og jagstran er eitt afturvendandi fyribrigdi í filminum. Sama tema sæst í øðrum samtíðar sci-fi filmum, ið eisini eru staðsettir í Los Angeles. Í Terminator (1984) er hin hóttandi framtíðin latin í hold við hinum tíðarferðandi cyborginum (Arnold Schwarzenegger), ið er komin frá eini dystopiskari framtíð at jagstra og týna Sarah Connor og sonin John Connor. Í post-noir høpi kunnu hesir filmar eisini lýsast sum “tech noir”.

Í Predator 2 (1990) er Los Angeles somuleiðis karmur um eina áhaldandi veiðu. Filmurin gongur fyri seg sjey ár frammi í tíðini, í 1997, og ein uttanjarðiskur “predator” jagstrar borgarar í Los Angeles og ger lívið súrt fyri løgregluna í býnum. Fyri ikki at tala um Terminator 2: Judgment Day (1991), har Los Angeles er sjálv staðsetingin fyri heimsins enda. Sarah Connor hevur afturvendandi marrudreymar um altoyðandi kjarnorkuspreingingar og undirgang, og tað er fyrst og fremst samfelagið í Los Angeles, sum verður týnt. Óttin fyri teirri hóttandi framtíðini og tess nærkandi undirgangi er her vorðin totalur.

Býurin uttan kjarna
Eitt er L.A. á filmi, men hvussu er við landafrøðiliga økinum nevnt Los Angeles, og hvussu relaterar landafrøðiliga staðsetingin seg til film og postmodernismu? Politiski landafrøðingurin og býarástøðingurin Eward W. Soja skýrdi Los Angeles at vera “the quintessential postmodern metropolis” (Soja 1995). Býurin er í gjøgnum mong áratíggju vaksin nógv horisontalt og hevur í grundini ongantíð havt nakran veruligan kjarna. Heldur er talan um eina røð av “edge cities”, sum eru vaksnir hvør sær í útjaðaranum.

Firouz Gaini, antropologur, hevði greinina “Chicago - Tórshavn - Los Angeles” í Varðanum í 2007. Her greiðir hann soleiðis frá: “…í framtíðini fara kanska nógvir býir at líkjast Los Angeles, men í dag er hann heldur løgin, ósamanhangandi og óskipaður. Hann hevur ikki ein, men fleiri miðdeplar, og hesir liggja fyri tað mesta í “útjaðaranum” av býnum. Frástøðan millum býlingarnar er ómetaliga stór, og spurningurin er, um Los Angeles veruliga kann sigast at vera bara ein býur. Tað er eitt býarlandslag, ein asfaltoyðimørk, á stødd við Sæland […] Los Angeles tykist søguleysur, sundurpettaður og syntetiskur; og hesi eyðkenni eru við til at gera býin til okkurt, ið kann kallast: “postmodernað”, “post-suburbia”, “techno-burbs”, “fractal city”, “exapolis”, og líknandi hugtøk, ið býsosiologarnir í Los Angeles arbeiða við.”” (Gaini 2007).

L.A. er næststørsti býur í USA (eftir New York) við næstan fýra milliónum íbúgvum, og “The Greater metropolitan Los Angeles area” verður mett at hava uml. 18.7 milliónir íbúgvar.
Sum staðseting á filmi er tað eisini rættiliga sigandi, at L.A. sjáldan verður endurgivin sum eitt ávíst landafrøðiligt stað. L.A. er meira ein kensla, ein uppliving, sum tú ert í, ein ávís staðseting.

Simulacrum
Av fronsku heimspekingunum, sum arbeiddu við støðulýsingum av postmodernaða tíðarskeiðnum, er Jean Baudrillard hin mest viðkomandi fyri hesa søguna um Los Angeles. Baudrillard byrjaði sum rættiliga siðbundin marxistiskur kritikari, men flutti seg við tíðini yvir í ein kritikk av hópmiðlum og populermentan. Siðbundna marxistiska hugsanin leggur m.a. dent á býtisvirði (exchange-value) og brúksvirði (use-value), men sambært Baudrillard hevur eitt nýtt virði, teknvirði (sign value), fullkomiliga yvirtikið verðina, sum vit liva í. Við støði í hesum hugsanum menti hann hugtakið “simulacrum” - eitt kopi uttan ein original - ið leiðir til tað sum er “hyperreal”: eitt savn av teknum og myndum, ið skulu eitast at umboða okkurt, ið veruliga finst, men sum tá avtornar endurgevur eina ógvusliga reingjan, ið ikki er tikin úr veruleikanum (Eysturstein 2019).

Baudrillard var nógv upptikin av poppmentanarligu ikonografiini í USA. Í bók síni Simulacra and Simulation (1981) skrivar hann m.a. um Disneyland, ið liggur í Los Angeles. Sambært Baudrillard er Disneyland dømi um eitt simulacrum sum er hyperreal: Disneyland er til fyri at fjala tað sannroynd, at tað er tað “veruliga” landið, altso alt hitt “veruliga” USA, ið er Disneyland. Disneyland verður framborið sum ímyndað, fyri at fáa okkum at halda, at restin av Los Angeles og USA eru veruligt. Veruleikin er ikki veruligur longur.

Aðrastaðnis nýtir Baudrillard orðingina “the desert of the real”. Sci-fi filmurin The Matrix (The Wachowskis, 1999) heintaði sær íblástur úr hesum hugsanum. Tá Morpheus bjóðar Neo vælkomnum til “the desert of the real” er tað ein beinleiðis tilsiping til Baudrillard. Bókin Simulacra and Simulation er eisini við í byrjanini av filminum. The Matrix gongur tó ikki fyri seg í Los Angeles, men í einum fiktivum býi, sum á mangan hátt er meira “veruligur” enn veruleikans oyðimørk.

Baudrillard í Los Angeles
Í ferðafrásøgnini America (1986) kemur Baudrillard við einum lemjandi kritikki av amerikanskari mentan, hóast hann eisini í løtum letur seg bergtaka av hesum stórbæra landi og tess býum, ikki minst hinum ómetaliga Los Angeles. Sí eitt nú sitatið, ið henda greinin byrjaði við. Framhaldið av hesum sitati er ein nærri lýsing av, hvussu umfatandi Einglanna býur er at flúgva uppi yvir, og hvussu Baudrillard letur seg bergtaka av hesum endaloysi. Hann vísir m.a. á, at Los Angeles brýtur grundleggjandi frá evropeiskum býum, tí hesir eru ofta miðaldarligir býir. Los Angeles er nakað heilt annað:

“…This one condenses by night the entire future geometry of the networks of human relations, gleaming in their abstraction, luminous in their extension, astral in their reproduction to infinity. Mulholland Drive by night is an extraterrestrial’s vantage-point on earth, or conversely, an earth-dweller’s vantage-point on the Galactic metropolis.” (Baudrillard 1986).

Tað er ikki frítt, at hesir tankar hjá Baudrillard um Los Angeles kunnu knýtast at júst Blade Runner og teimum upplivingum, sum bæði replikantar og menniskju greiða frá í filminum. Serliga er tað vakra “tears in rain” einrøðan, ið rennur einum í hug. Hetta er tað, sum replikanturin Roy Batty sigur, áðrenn hann gevur upp andan: “I've seen things you people wouldn't believe. Attack ships on fire off the shoulder of Orion. I watched C-beams glitter in the dark near the Tannhäuser Gate. All those moments will be lost in time, like tears in rain. Time to die.” Roy Batty varð leiktur av Rutger Hauer, ið andaðist 19. juli í ár, 75 ára gamal.

Tá Baudrillard andaðist í 2007 var minningarorð í Los Angeles Times. Skribenturin Elaine Woo setti her hugmyndina um Disneyland sum “simulacrum” - ein kopi, sum er meira fullkomin enn originalurin - í samband við júst hinar herjandi og vilstu replikantarnar í Blade Runner. Replikantarnir eru á sín hátt meira fullkomnar útgávur av uppruna menniskjum, og eru tí eitt sigandi dømi um kopiir, ið eru betri enn originalarnir.

Tá Baudrillard einaferð varð biðin um at lýsa seg sjálvan, svaraði hann; “What I am, I don’t know. I am the simulacrum of myself.”

Filmar staðsettir í L.A. - eitt úrval:
Double Indemnity (Billy Wilder, 1944)
The Big Sleep (Howard Hawks, 1946)
Sunset Boulevard (Billy Wilder, 1950)
Singin' In The Rain (Gene Kelly, Stanley Donen, 1952)
The War of The Worlds (Byron Haskin, 1953)
The Long Goodbye (Robert Altman, 1972)
Chinatown (Roman Polanski, 1974)
Blade Runner (Ridley Scott, 1982)
Terminator (James Cameron, 1984)
The Karate Kid (John G. Avildsen, 1984)
To Live And Die in L.A. (William Friedkin, 1985)
They Live (John Carpenter, 1988)
Predator 2 (Stephen Hopkins, 1990)
Barton Fink (Joel & Ethan Coen, 1991)
Terminator 2: Judgment Day (James Cameron, 1991)
Reservoir Dogs (Quentin Tarantino, 1992)
Short Cuts (Robert Altman, 1993)
Falling Down (Joel Schumacher, 1993)
Pulp Fiction
(Quentin Tarantino, 1994)
Species (Roger Donaldson, 1995)
Strange Days (Kathryn Bigelow, 1995)
Heat (Michael Mann, 1995)
Jackie Brown (Quentin Tarantino, 1996)
Escape from L.A.
(John Carpenter, 1996)
L.A. Confidential (Curtis Hanson, 1997)
Lost Highway (David Lynch, 1997)
Volcano (Mick Jackson, 1997)
The Big Lebowski (Joel & Ethan Coen, 1998)
Mulholland Drive (David Lynch, 2001)
Collateral (Michael Mann, 2004)
The Island (Michael Bay, 2005)
Kiss Kiss Bang Bang (Shane Black, 2005)
Somewhere (Sophia Coppola, 2010)
Drive (Nicolas Winding Refn, 2011)
Her (Spike Jonze, 2013)
Inherent Vice (Paul Thomas Anderson, 2014)
Maps To The Stars (David Cronenberg, 2014)
Nightcrawler (Dan Gilroy, 2014)
Hail, Caesar! (Joel & Ethan Coen, 2016)
Under The Silver Lake (David Robert Mitchell, 2019)
Once Upon A Time in Hollywood (Quentin Tarantino, 2019)
Velvet Buzzsaw (Dan Gilroy, 2019)

Keldur:
Jeffrey Adams (2002), “Orson Welles's "The Trial:" Film Noir and the Kafkaesque”, College Literature, Vol. 29, No. 3, Literature and the Visual Arts (Summer, 2002), s. 140-157.

Jean Baudrillard (1981), Simulacra and Simulation, The University of Michigan Press.
Jean Baudrillard (1986), America, New York og London: Verso.
Knút Háberg Eysturstein (2019), “Tá tíðin fór úr lið”, Dimmalætting, 1. nov. 2019.
Mark Fisher (2014), Ghosts of My Life: Writings on Depression, Hauntology and Lost Futures, Zero Books.
Firouz Gaini (2007), “Chicago - Tórshavn - New York”, Varðin Mentanarrit, bind 74.
James Naremore (1995-96), 'American Film Noir: The History of an Idea', Film Quarterly, Vol. 49, No. 2. (Winter, 1995-1996), s. 14.
Edward W. Soja (1995), ‘Postmodern Urbanization: The Six Restructurings of Los Angeles.’ in Sophie Watson and Katherine Gibson (ed.s), Postmodern Cities and Spaces (Cambridge MA, Oxford: Blackwell).
Marcus Widmer, 1998. “Los Angeles as Postmodern Space”, University of Aberdeen (English Department), Grin.com.
Christopher Williams (2007), “The Death of Jean Baudrillard Did Not Take Place”, Popmatters.com, 29. mars 2007.
Elaine Woo (2007), “Baudrillard; 77; kept a sharp eye on blurry reality”, Los Angeles Times, 11. mars 2007.